Demir hurda sınıfları: kalın, sac, döküm, talaş

Demir hurdası çelikhanede kalınlığına, boyutuna, nereden çıktığına ve temizliğine göre sınıflanır. Kalın parça, ince sac, döküm, talaş ve inşaat demiri ayrı sınıflardır ve uluslararası şartnameler aynı teslimatta sınıfların karışmasını kabul etmez. Bu kadar titizliğin nedeni, Türkiye'de çeliğin büyük kısmının hurdayı eriten elektrik ark ocaklarında üretilmesidir. Ocağa giren yabancı madde ya erimez ya da çeliğin bileşimini bozar.

Türkiye'de demir hurdası neden bu kadar önemli?

worldsteel'in World Steel in Figures 2026 tablolarında Türkiye, 2025 yılındaki 38,1 milyon tonluk ham çelik üretimiyle üreticiler arasında yedinci sırada yer alıyor. Bu üretimin yüzde 72,2'si elektrik ark ocağında yapıldı. Aynı yıl Türkiye 18,7 milyon ton demir-çelik hurdası ithal etti. Yani evinizden ya da şantiyenizden çıkan demir, gemiyle gelen ithal hurdayla aynı ocaklara ve aynı sınıf tariflerine giriyor. Hurdanın sökümden ocağa uzanan yolunu bir hurda metalin yolculuğu yazımızda adım adım anlattık.

Çelikhanelerin kullandığı sınıf tarifleri

Dünyada iki şartname yaygındır: ABD merkezli hurda geri dönüşüm birliği ISRI'nin hurda şartnamesi ve Avrupa Demir Hurdası Geri Kazanım ve Geri Dönüşüm Federasyonu EFR'nin Avrupa çelik hurdası şartnamesi. İthal hurda haberlerinde geçen HMS 1 ve HMS 2 gibi adlar ilkinden, E3, E1 ve E40 gibi kodlar ikincisinden gelir. Aşağıdaki tablo bu tarifleri ev, atölye ve şantiye diline çeviriyor.

İnşaat demiri neden ayrı bir sınıfta?

EFR şartnamesi inşaat demirini ve ticari çubukları düşük kalıntılı sınıflardan açıkça dışarıda tutar ve ayrı bir "yüksek kalıntılı" sınıfta toplar. Gerekçe, bu malzemelerde çözünmüş bakır oranının yüksek olmasıdır. Şartname her sınıf için kalıntı elementlere üst sınır koyar: örneğin kalın eski hurda E3'te bakır en fazla yüzde 0,250, ince eski hurda E1'de en fazla yüzde 0,400 olmalıdır. Hassas ürün döken bir çelikhane, bu yüzden hangi hurdadan ne kadar kullandığını bilmek ister.

Sizin için anlamı basit: şantiyede inşaat demirini kalın profil ve sacla aynı yığına koymak ayrıma iş çıkarır. Ayrı bir yığın hem yüklemeyi hem değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Beton, toprak ve plastik neden kesintiye girer?

EFR şartnamesinin genel koşullarına göre bütün sınıflar; toprak, yalıtım malzemesi, aşırı demir oksit ve diğer demir dışı metallerden, ayrıca lastik, plastik, kumaş, ahşap ve yağ gibi yanabilen maddelerden ihmal edilebilir miktar dışında arındırılmış olmalıdır. Şartname bir adım daha ileri gider: içi çimento dolu boru, lastik, ahşap ya da beton gibi tuğla boyutunda ve elektrik iletmeyen parçalar yükte hiç bulunmamalıdır. ISRI şartnamesi de bütün sınıfların toprak, demir dışı metal ve her türlü yabancı maddeden arındırılmış olmasını ister.

Bu yüzden betonu tam kırılmamış kazık demiri, içi harç dolu boru ya da toprağa gömülü kalmış parça, temizlenmeden kalın parçayla aynı yığına girmez. Ahşap palet üzerine kaynatılmış demir, lastik takozlu ayak ve plastik kaplı tel de aynı nedenle ayrı tutulur.

Benzer kurallar bakır, kalay ve kurşun için de geçerlidir. Bakır sargılı elektrik motoru, kablo, teneke kutu, akü ve kurşun balans ağırlığı demir yığınından ayrılmalıdır. Paslanmaz ve alaşımlı çelik de karbon çeliği sınıflarına girmez; ayrımını paslanmaz ve mıknatıs testi yazımızda anlattık.

Makine parçaları ve beyaz eşya neden ayrı tutulur?

EFR şartnamesi krom, nikel ve molibden için de kural koyar: bütün sınıflar alaşımlı çelikten, paslanmazdan ve bu elementleri çoğunlukla taşıyan mekanik parçalardan arındırılmış olmalıdır. Şartnamenin saydığı örnekler motor, kamyon dişli kutusu, aks, şanzıman, dişli çark, takım ve kalıptır. Bu parçalar için ayrı bir "yüksek kalıntılı mekanik parça" sınıfı vardır; gövdesi döküm olan mekanik parçalar da bu sınıfa girebilir, ama içlerindeki yatak kovanı ve bronz burç gibi bakır alaşımlı parçalar sökülmüş olmalıdır.

ISRI şartnamesi de "alaşımsız" sözcüğünü ölçüyle tanımlar: kalıntı nikel yüzde 0,45'i, krom yüzde 0,20'yi, molibden yüzde 0,10'u, manganez yüzde 1,65'i geçmemeli; manganez dışındaki kalıntıların toplamı yüzde 0,60'ı aşmamalıdır. Eski bir tezgâhın dişli kutusunu ya da kalıp çeliğini sıradan profille aynı yığına koymamanızın nedeni budur.

Beyaz eşya da kendi yolunu izler. EFR'nin ince eski hurda sınıfı E1, ev aletlerini açıkça dışarıda tutar. Bu cihazlar motor, kablo ve plastik taşıdığı için yukarıdaki bakır ve yanabilen madde kurallarıyla da çelişir. Beyaz eşyayı teslime nasıl hazırlayacağınızı beyaz eşya hurdası yazımızda anlattık.

Güvenlik: kapalı kap ve basınçlı tüp

Şartnamelerde ilk madde temizlik değil, güvenliktir. Patlamaya yol açabilecek basınçlı, kapalı ya da yeterince açılmamış kaplar hiçbir sınıfa kabul edilmez. Açıklığı görünmeyen ya da herhangi bir yönde 10 santimetreden küçük olan kap "yeterince açık değil" sayılır. Yanıcı ve patlayıcı maddeler, silah ve mühimmat parçaları da dışarıda tutulur.

Evden çıkan eski tüp, kapalı varil, yangın söndürücü ya da amortisör gibi parçaları kesmeye veya delmeye çalışmayın. Ne olduklarını fotoğrafta gösterin; nasıl ele alınacaklarını malzemeyi görünce netleştirelim.

Teslimden önce demiri nasıl ayırmalı?

1. Kalın parçayı, yaklaşık 6 mm ve üzerini, ince sactan ayırın. Kalınlığı bilmiyorsanız parçanın kenarına bir cetvel tutup fotoğraflamanız yeterlidir.
2. Dökümü ayrı tutun. Döküm petek, kazan ve motor bloğu gibi parçalar çelik gibi bükülmez; kendi yığınlarında dursunlar.
3. İnşaat demirini ayrı bir yığına alın ve üzerindeki betonu mümkün olduğunca temizleyin.
4. Talaşı süzdürüp kapalı kapta tutun; döküm talaşını çelik talaşından ayırın.
5. Motor, kablo, akü, plastik ve ahşap parçaları demir yığınından çıkarın.
6. Kapalı kapları ve tüpleri ayrı bırakın, kesmeyin.

Şantiye ve yıkım işlerinde bu ayrımın sahada nasıl planlandığını şantiye, yıkım ve çelik yapı hurdası sayfamızda anlattık.

Sıkça Sorulan Sorular