Kurşun, elinize aldığınızda boyutuna göre şaşırtacak kadar ağır gelen, mat gri ve yumuşak bir metaldir. Eski binaların su tesisatından çıkan borular, çatı ve baca dibindeki levhalar, lastikçilerde biriken balans ağırlıkları, röntgen odası duvarlarından sökülen kaplamalar ve eski enerji kablolarının kılıfı en sık karşılaştığımız kaynaklardır. Kurşun hurdasını bu sayfadaki sırayla ayırıp eldivenle torbalarsanız teslim kolaylaşır. Önce fotoğraf gönderin; malzemeye bakıp nasıl ayrılması gerektiğini telefonda konuşalım.
Bir şeyi baştan söyleyelim: araç ve UPS aküleri de kurşun içerir, ama biz onları bu sayfada değil, akü hurdası sayfasında ele alıyoruz. Akü kapağı açılmadan, asidi boşaltılmadan, olduğu gibi teslim edilir.
Kurşun hurdasının türleri
Aşağıdaki tablo, sahada gördüğümüz kurşun kalemlerini nasıl tanıyacağınızı ve teslimden önce neye dikkat edeceğinizi gösterir.
| Kurşun kalemi | Tanıma ipucu | Fiyatı aşağı çeken | Getirmeden önce |
|---|---|---|---|
| Eski su borusu | Kalın cidarlı, elle bükülebilecek kadar yumuşak, mıknatıs tutmayan gri boru; ek yerleri genelde şişkin lehim düğümü gibidir | İçinde kalan çamur ve kireç, uca takılı pirinç rakor ya da demir kelepçe | Rakor ve kelepçeyi sökülebiliyorsa söküp ayrı koyun, boruyu kesmeden kısa boylar hâlinde bağlayın |
| Çatı ve baca levhası | Haddelenmiş ince levha; dere, baca eteği ve saçak birleşimlerinde katlanmış hâlde çıkar | Üzerinde kalan zift, mastik, çivi ve harç | Levhayı rulo yapın, yapışık harç ve çivileri elle ayırın, kazımaya uğraşmayın |
| Balans ağırlığı | Jant kenarına çakılan klipsli ya da yapışkanlı küçük bloklar | Çelik ve çinko ağırlıklarla aynı kutuda karışması | Mıknatısla çeliği ayırın; emin olamadıklarınızı ayrı bir poşete koyun |
| Radyoloji odası kaplaması | Alçı panel, kontrplak ya da kapı kanadının arkasına yapıştırılmış kurşun levha | Levhanın panelden ayrılmamış olması, yapıştırıcı ve vida | Panel yerindeyken sökümü planlayın; levhayı katlayıp ayrı istifleyin |
| Kablo kurşun kılıfı | Eski enerji kablolarında iletkenin dışında gri, yumuşak metal zarf | Kılıfın bakır ya da alüminyum iletkenle birlikte gelmesi | Kabloyu bütün getirin; iletkeni ayırmak gerekiyorsa önce kablo hurdası sayfasındaki ayrımı okuyun |
| Döküm ve külçe artığı | Atölyede dökülmüş külçe, kalıp artığı ya da yüzeyi pullu cüruf (dross) | Antimon katkılı sert kurşunun saf kurşunla karışması, cürufun tozlu olması | Külçeleri cüruftan ayrı tutun, cürufu ağzı kapalı kovada getirin |
Balans ağırlıklarında bir ayrıntı önemli: bazı ülkelerde kurşun yerine çelik ağırlık kullanımı teşvik edildi, piyasada çinko ağırlıklar da var. Bu yüzden lastikçi kutusundan çıkan karışım çoğu zaman üç ayrı metal barındırır. Çinko parçaları çinko ve zamak sayfasındaki kalemlerle birlikte değerlendiriyoruz.
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Kurşunu tanımak için ısıya, aside ya da kesici alete gerek yok. Şu sırayla ilerlemek çoğu karışımı çözer:
- Ağırlık: Kurşunun yoğunluğu yaklaşık 11,34 g/cm³'tür; aynı boydaki demir parçasından belirgin biçimde ağır gelir. Elinizde tarttığınızda bu fark hemen anlaşılır.
- Mıknatıs: Kurşun mıknatıs tutmaz. Balans kutusunda mıknatısa yapışanlar çelik ağırlıktır, onları ayrı koyun.
- Renk ve yüzey: Kurşun mat, kurşuni gri ve biraz yağlı görünür. Çinko daha açık ve mavimsi, kalay ise parlak gümüşidir.
- Yumuşaklık: İnce kurşun levha elde bükülür, geri yaylanmaz. Bunu eldivenle, yüzeyi çizmeden ya da kazımadan anlayabilirsiniz.
Kurşunun kendi içinde de iki sınıfı var. Boru ve çatı levhası genelde az katkılı yumuşak kurşundur; döküm parçaları ve bazı külçeler ise sertlik için antimon katılmış alaşım olabilir. Sert kurşun daha az bükülür ve kırıldığında yüzeyi daha tanelidir. Bu ayrımı evde kesin yapmanız gerekmiyor; yalnız boru ve levhayı döküm parçalarından ayrı torbalarsanız tartımda sınıflandırmak kolaylaşır.
Kalay oranı yüksek lehim artıkları ile bronz ve nikel parçalar ayrı bir sınıftır; bunlar için kalay, nikel ve bronz sayfasına bakın. Emin olamadığınız parçayı eritmeyin, yakmayın, asitle denemeyin; ayrı bir poşete koyup tartımda birlikte bakalım.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Kurşunun değeri saflığına ve ne kadar yabancı madde taşıdığına bağlıdır. Rakam vermiyoruz, çünkü kurşunun günlük alış değeri borsa ve izabe tarafındaki talebe göre değişir; neyin fiyatı aşağı çektiğini ise açıkça yazabiliriz:
- Borunun içinde kalan çamur, kireç ve su; tartıda kurşun gibi sayılmaz.
- Levhaya yapışık zift, harç ve mastik.
- Balans kutusunda çelik ve çinko ağırlıkların payı.
- Saf kurşun ile antimonlu sert kurşunun aynı torbada olması.
- Kablo kılıfının içindeki iletkenin ya da yalıtım katmanının ayrılmamış olması.
- Panelden sökülmemiş radyoloji kaplaması; alçı ve ahşap kısım tartıda düşülür.
Günün fiyatının nasıl oluştuğunu hurda fiyatları sayfasında anlattık. Kurşun küçük hacimde çok ağırlık tuttuğu için çoğu teslim dijital teraziyle tartılır; yük ağır ve büyükse kantara gidilir ve kantar fişi alınır. Ödemeyi tartım bitince yapıyoruz: nakit verebiliyoruz, dilerseniz havale ya da EFT ile gönderiyoruz.
Teslime hazırlık
Kurşunu toplarken amaç, tozunu evin içine ve elinize taşımamaktır. Pratikte şunları öneriyoruz:
- Kalın iş eldiveni takın; kurşunla uğraşırken yemek yemeyin, sigara içmeyin.
- Parçaları kalın poşete ya da ağzı kapanan kovaya koyun, açıkta bırakmayın.
- Toplama bittiğinde eldiveni çıkarın, ellerinizi ve tırnak diplerinizi sabunla yıkayın.
- Kurşunu çocukların ve evcil hayvanların ulaşamayacağı, kuru bir yerde bekletin.
- Uzun boruları bükerek kısaltabilirsiniz; testere, taşlama ya da şaloma kullanmayın.
- Akü varsa kurşun torbasına koymayın, dik ve kapağı kapalı olarak ayrı tutun.
Bütün mü getirmeli, sökmeli mi? Kurşunda kural basit: ayırma işi toz ya da talaş çıkarmıyorsa yapın, çıkarıyorsa yapmayın. Borunun ucundaki rakoru anahtarla sökmek sorun değildir; boruyu taşlamayla kesmek ise toz demektir. Röntgen odası paneli sökülürken kurşun levha çoğu zaman alçıya ya da kontrplağa yapışık gelir; levhayı soymak için yüzeyi kazımak yerine paneli bütün hâlde getirin, tartıda alçı ve ahşap payını birlikte düşelim. Kurşun kılıflı kabloda iletken bakır ya da alüminyumsa kılıfı yarmak bıçak ve kuvvet ister; bu işi yapmadan, kabloyu kesit ve boyuna göre demetleyip getirmeniz daha güvenlidir. Döküm atölyesinden çıkan cürufu elekten geçirmeye ya da yeniden eritmeye çalışmayın, ağzı kapalı kapta ayrı tutun.
Sağlık ve mevzuat notu. Dünya Sağlık Örgütü'nün kurşun bilgi notuna göre insanlar kurşuna başlıca iki yolla maruz kalır: kurşun içeren malzemenin yakılması ya da eritilmesiyle oluşan parçacıkları solumak ve bulaşmış toz ya da toprağı yutmak. Aynı notta zararsız sayılabilecek bir maruziyet düzeyinin bilinmediği, küçük çocukların yuttukları kurşunun yetişkinlere göre çok daha büyük bölümünü emdiği belirtiliyor. Bu yüzden kurşunu ısıtmanızı, kesmenizi ya da yüzeyini kazımanızı önermiyoruz; üçü de toz ya da buhar çıkarır. İşyerlerinde kurşunla çalışma, 12.08.2013 tarihli ve 28733 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik kapsamındadır. Yönetmeliğin 12. maddesi, Ek-2'de biyolojik sınır değeri bulunan maddelerle çalışanlar için sağlık gözetimini öngörür; Ek-2'nin ilk satırı kurşun ve iyonik kurşun bileşikleridir. Atölyenizde düzenli kurşun işi varsa iş güvenliği uzmanınızla bu maddeye bakmanızı öneririz.
Atölye ve sanayi sitelerinden düzenli çıkan kurşun için toplama biçimini sanayi ve esnaf hurdası sayfasında anlattık.
Almadığımız durumlar
- Kurşunlu cam ve tüplü televizyon ekranı: Camın içindeki kurşun ayrılamaz; bunları almıyoruz. Belediyenizin elektronik atık toplama noktasına ya da satıcının geri alma noktasına götürün.
- Av saçması, mermi ve fişek: Kullanılmış olsun olmasın almıyoruz. Elinizde patlamamış fişek varsa dokunmadan kolluğa haber verin.
- Kurşun içeren toz, boya kırığı ve cüruf çamuru: Tehlikeli atık sayılır; belediyenizin ya da Bursa İl Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Müdürlüğünün gösterdiği toplama yoluna verin.
- Lityum pil: Kurşunla ilgisi olmasa da sık soruluyor; almıyoruz, pil toplama kutularına bırakın.
Kurşun hurdanızı türüne göre ayırdıysanız fotoğrafını gönderin, miktarı ve adresi konuşalım. Günün değerine fiyat rehberinden göz atabilir, atölye hurdası için esnaf alım düzenimize bakabilirsiniz.
