Paslanmaz çelik, içinde en az yüzde 10,5 krom bulunan bir demir alaşımıdır; hurda piyasasında çoğu zaman kısaca "krom" diye anılır. Evde evye, tencere, çatal bıçak ve bulaşık makinesinden; atölye ve fabrikada tank, boru, sac kesintisi ve talaştan çıkar. Değerini büyük ölçüde içindeki nikel ve molibden belirlediği için 304, 316 ve 430 gibi sınıfları ayrı torbalarda teslim etmenizi istiyoruz. Sınıfından emin olmadığınız parçanın fotoğrafını gönderin, birlikte netleştirelim.
Paslanmaz hurdasının türleri
Hurdada karşımıza çıkan paslanmaz, alaşım ailesine göre birkaç gruba ayrılır. Tablodaki ipuçları ön ayrım içindir; kesin sınıfı malzemeyi görünce konuşuyoruz.
| Tür | Nasıl tanınır | Değerini düşüren durum | Teslim öncesi ne yapılmalı |
|---|---|---|---|
| 304 (18/8, 18/10) | Düz yüzeyde mıknatısı çekmez ya da çok zayıf çeker. Evye, tencere, çatal kaşık, gıda tankı ve boruda en yaygın sınıftır. | 430 ya da 201 parçalarla aynı torbaya girmesi; üzerinde plastik ayak, conta ve demir cıvata kalması. | Cıvata, ayak ve contaları sökün; geniş yüzeyi mıknatısla kontrol edip ayrı torbaya koyun. |
| 316 | Görünüşü ve mıknatıs tepkisi 304 ile aynıdır; farkı içindeki yaklaşık yüzde 2 molibdendir. Tuzlu su, kimya, bira ve ilaç ekipmanlarında kullanılır; plaka, damga ya da belgeyle ayrılır. | Belgesi kaybolup 304 yığınına karışması; o noktadan sonra farkı göstermek zorlaşır. | Damgayı, sertifikayı ya da ekipman etiketini parçayla birlikte saklayın, ayrı paketleyin. |
| 430 (18/0) | Mıknatısı güçlü çeker, nikel içermez; kromu yüzde 17 dolayındadır. Beyaz eşya panelinde, çamaşır makinesi kazanlarında ve ekonomik sofra takımlarında görülür. | Mıknatıs tuttuğu için demir hurdasının içine karışıp paslanmaz olarak hiç fark edilmemesi. | Demirden ayrı tutun; pas tutmamış, parlak 430 parçaları kendi grubunda toplayın. |
| 200 serisi (201) | Mıknatısa tepkisi yoktur ya da zayıftır, bu yüzden 304'e çok benzer. Nikelinin bir kısmının yerine mangan ve azot kullanılmıştır. | 304 torbasına girip partideki nikel oranını düşürmesi. | Kaynağını bilmediğiniz ince ev eşyasını ayrı bir torbada tutun, sınıfını birlikte belirleyelim. |
| Martensitik paslanmaz | Mıknatısı çeker ve sertleştirilebilir; bıçak ağızlarında ve tek parça ucuz çatal bıçak takımlarında bulunur. | Ahşap ya da plastik saplarla birlikte gelmesi. | Bıçakları sofra takımından ayırın, saplarını mümkünse çıkarın. |
| Dupleks (ör. 2205) | Mıknatısı çeker ama yaklaşık yüzde 22 krom, yüzde 5 nikel ve yüzde 3 molibden içerir. Kimya tesislerinin tanklarında, su arıtma ekipmanlarında ve ısı eşanjörlerinde kullanılır. | Manyetik olduğu için 430 ya da demir sanılması. | Proje, plaka ya da sipariş bilgisini saklayın; parçayı ayrıca bildirin. |
| Talaş ve kesinti | Torna ve freze talaşı, lazer ve giyotin kesim artığı. | Kesme sıvısı, nem ve karbon çelik talaşla karışma. | Talaşı süzdürüp kuru kaplarda toplayın; kesintiyi kalınlığa göre değil sınıfa göre ayırın. |
Mutfaktan çıkan evye, tencere, çatal bıçak ve bulaşık makinesi parçalarında sınıf çoğu zaman mıknatısla ve üzerindeki yazıyla anlaşılır. Tesisattan ve sanayiden gelen boru, flanş, sac ve tanklarda ise üretici sınıfı belgeye işler, çoğu kez yüzeye de basar. Bu baskıyı silmeden, belgeyi atmadan getirin.
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Aşağıdaki sırayla ilerleyin; her adım bir öncekinden kalan şüpheyi daraltır. Asit damlatmayı, parçayı yakmayı ya da taşlayıp kıvılcımına bakmayı önermiyoruz: hem tehlikelidir hem de parçaya zarar verir.
- Etiket ve damga: Ekipman plakası, boru üzerindeki baskı ya da çatal bıçağın arkasındaki yazı en kısa yoldur. "18/10" ile "18/8" pratikte aynı 304 sınıfını, "18/0" ise 430'u gösterir.
- Ağırlık: Parlak gri bir parça elinizde beklenenden hafif kalıyorsa alüminyum olabilir. Paslanmazın yoğunluğu 7,9 g/cm³ dolayında, alüminyumunki 2,7 g/cm³'tür; bu fark elde kolayca hissedilir. Böyle parçalar için alüminyum hurdası sayfasına bakın.
- Mıknatıs, geniş yüzeyde: Mıknatısı kenara, büküm yerine ya da kaynak dikişine değil, parçanın düz gövdesine tutun. Güçlü çekiyorsa 430, martensitik ya da dupleks paslanmaz veya krom kaplı demir olabilir. Hiç çekmiyorsa 304, 316, 201 ya da paslanmaz olmayan başka bir metal olabilir.
- Kaplama kontrolü: Kullanımdan aşınmış bir kenara ya da eski bir çiziğe bakın. Altından sarı renk görünüyorsa parça krom kaplı pirinçtir ve sarı hurda grubuna girer. Kızıl pas görünüyorsa krom kaplı demirdir ve demir hurdası sayılır. Çok hafif ve plastik sesi veren parlak parçalar krom kaplı plastiktir.
Mıknatısın yanılttığı durumlar
- 304 sacın keskin büküm köşesi, giyotin kenarı ve tornalanmış yüzeyi mıknatısı hafifçe çekebilir. Soğuk şekillendirme, yapının bir kısmını manyetik hâle getirir.
- Kaynak dikişi ve çevresi, plazma ya da oksijenle kesilmiş kenarlar gövdeye göre daha fazla çeker.
- Döküm paslanmaz parçalar, aynı sınıftaki haddelenmiş sactan daha manyetik davranabilir.
- 201 gibi düşük nikelli sınıflar soğuk işlemde 304'ten daha kolay manyetikleşir. Parçanın hiç tutmaması da 304 olduğunu kanıtlamaz.
- Dupleks paslanmaz mıknatısı çeker ama nikel ve molibden taşır; 430 sanılıp alt gruba atılmamalıdır.
Mıknatıs denemesini örneklerle anlattığımız paslanmaz hurdada mıknatıs testi yazısına da göz atabilirsiniz. 304 ile 316'yı ya da 201 ile 304'ü kesin ayırmanın yolu kimyasal bileşimi ölçmektir; geri dönüşüm sektöründe bunun için el tipi XRF ve spektrometre cihazları kullanılır. Böyle bir ölçüm yapılmadıkça evdeki denemeler yalnız ön ayrım sağlar.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Paslanmaz hurdanın değerinin büyük kısmı nikelden, 316'da buna ek olarak molibdenden gelir. Nikel taşımayan 430 bu yüzden 304'ün gerisinde kalır. Sınıfları karışmış bir torbayı parça parça yeniden ayırmak emek ister ve bu emek fiyata yansır. Değeri en çok şu durumlar düşürür:
- Sınıf karışımı: 316'nın 304'le, 304'ün de 201 ve 430'la aynı torbaya girmesi.
- Karbon çelik bağlantılar: Cıvata, somun, menteşe, braket ve ayaklar. Paslanmaz tezgâh tablasının altındaki boyalı demir iskelet tipik bir örnektir.
- Metal olmayan ekler: Plastik kulp ve ayak, kauçuk conta, yalıtım köpüğü, koruyucu folyo, ahşap sap.
- Yağ ve kesme sıvısı: Talaşın içinde kalan sıvı tartıda ağırlık gibi görünür ama ergitmede kayıptır.
- Boya ve kaplama: Boyalı ya da plastik kaplı paslanmaz sac.
- İçinde kalıntı bulunan kaplar: Tank, varil ya da boruda kalan ürün, tortu ve su.
Teslime hazırlık
Amaç, sınıfı kolay görülen ve yabancı madde taşımayan bir yük hazırlamaktır. Bunun için çok vakit ayırmanız gerekmez:
- Parçaları üç gruba bölün: mıknatısı çekmeyenler, güçlü çekenler ve emin olmadıklarınız. Üçüncü grubu diğerlerine katmayın; fotoğrafını ayrıca gönderin.
- 316 olduğunu bildiğiniz parçaları damgası ya da belgesiyle birlikte ayrı paketleyin.
- Söktüğünüz cıvata ve braketleri demir yığınına ekleyin; plastik ve kauçuğu metalden ayrı tutun.
- Talaşı süzdürün, kuru ve kapaklı kaplarda sınıfına göre toplayın; açıkta yağmur almasın.
- Tank ve boruların içini boşaltıp yıkayın. Büyük tank, tezgâh ya da makine gövdesi için ölçüleri ve tahmini ağırlığı fotoğrafla birlikte bildirin; yüklemeyi buna göre planlıyoruz.
Almadığımız durumlar
Paslanmaz gibi görünen her parça bu grupta değerlendirilmez. Bazılarını başka bir metal grubunda alıyoruz, bazılarını ise hiç almıyoruz:
- Krom kaplı parçalar paslanmaz sayılmaz. Kaplamanın altı pirinçse sarı, demirse demir grubunda değerlendirilir. Krom kaplı plastik ise metal değildir; paslanmaz yığınına koymayın.
- Hastane, laboratuvar ya da klinikten çıkıp tıbbi atıkla temas etmiş ekipmanı almıyoruz.
- İçinde tehlikeli kimyasal ya da atık yağ kalmış tank, varil ve boruları boşaltılıp temizlenmeden teslim almıyoruz.
- Paslanmaza bağlı cam, ahşap ve kumaş kısımları almıyoruz; cam ve ahşabın hangi resmî toplama yoluna gittiğini Bursa'da atık ayırma rehberinde anlattık. Söktüğünüz plastik kulp ve ayakları paslanmazla aynı torbaya koymayın.
Paslanmazın değeri Londra Metal Borsası'ndaki nikel fiyatıyla birlikte hareket ettiği için sitede kilo fiyatı yayımlamıyoruz; fiyatın hangi etkenlerle oluştuğunu hurda fiyatları sayfasında açıkladık. Üretiminden düzenli paslanmaz kesinti ya da talaş çıkan işletmeler fabrika ve üretim hurdası sayfasındaki süreci inceleyebilir. Sınıfını bilmediğiniz parçaların fotoğrafını iletişim sayfasındaki kanallardan gönderebilirsiniz.
