Hurda alımında "krom" diye anılan malzeme, krom kaplama değil paslanmaz çeliktir. Mıknatıs bu malzemeyi ayırmanın en kolay yoludur: hiç çekmeyen parça çoğunlukla nikelli 304 ya da 316, sıkıca çeken parça ise nikelsiz 430 veya bıçak çeliği gibi sınıflardır. Ancak mıknatıs bükülmüş sacda, kaynak çevresinde, dökümde ve 200 serisinde yanılır. Bu yüzden onu son karar olarak değil, ilk eleme olarak kullanın.
Hurdacının "krom" dediği şey tam olarak nedir?
Paslanmaz çelik denince, krom oranı en az yüzde 10,5 olan ve bu sayede korozyona dayanan çelikler anlaşılır. Piyasadaki "krom" lafı bu alaşım elementinden gelir. Krom kaplama ise bambaşka bir şeydir: demir, pirinç ya da plastik bir parçanın üstüne çekilmiş ince ve parlak bir katmandır. Hurdada kaplamaya değil, altındaki malzemeye bakılır.
Paslanmazın kendi içinde dört büyük ailesi vardır: östenitik, ferritik, martensitik ve dubleks. Mıknatısa verdikleri tepki bu ailelere göre değişir. Hurdadaki değer farkı ise çoğunlukla nikelden gelir: yaygın östenitik sınıflar nikel taşır, yaygın ferritik ve martensitik sınıflar taşımaz. Mıknatıs bu yüzden işe yarar, ama yalnızca dolaylı bir ipucu verir.
Sık görülen sınıflar mıknatısa nasıl tepki verir?
| Sınıf | Aile | Bileşimde öne çıkan | Mıknatıs | Nerede karşımıza çıkar |
|---|---|---|---|---|
| 304 (1.4301) | Östenitik | Yüzde 17,5–19,5 krom, 8–10,5 nikel | Tavlanmış hâlde çekmez | "18/8" ya da "18/10" damgalı çatal, kaşık ve bıçak sapı |
| 316 (1.4401) | Östenitik | Yüzde 16,5–18,5 krom, 10–13 nikel, 2–2,5 molibden | Tavlanmış hâlde çekmez | Korozyonun ağır olduğu yerler; gözle 304'ten ayrılmaz |
| 201 (1.4372) | Östenitik, 200 serisi | Yüzde 16–18 krom, 5,5–7,5 manganez, 3,5–5,5 nikel | Çekmez | 304'e benzeyen ama daha az nikel taşıyan eşya |
| 430 (1.4016) | Ferritik | Yüzde 16–18 krom, nikel yok | Sıkıca çeker | Çamaşır makinesi tamburu, tencere, "18/0" damgalı çatal ve kaşık |
| 420 (1.4021) ve benzerleri | Martensitik | Yüzde 12–14 krom, 0,16–0,25 karbon | Sıkıca çeker | Bıçak ağzı, ucuz tek parça çatal-bıçak takımı |
Krom ve nikel aralıkları, Avrupa standardı EN 10088'e göre hazırlanmış teknik tablolardan alındı. Hurda açısından önemli olan şu: 304 ve 316 nikel taşır, 430 ve 420 taşımaz, 201'de ise nikel 304'ün yarısı kadardır. Uluslararası hurda şartnamesinde "18-8" diye anılan nikelli paslanmaz kalemi için en az yüzde 7 nikel ve yüzde 16 krom aranır; 200 serisi ise ayrı bir kalem olarak tanımlanır. Değer farkı büyük ölçüde nikelden gelir.
Dubleks paslanmaz da mıknatısa güçlü çekilir, çünkü yapısının yaklaşık yarısı ferrittir. Yani "çekiyorsa nikelsizdir" kuralı bu sınıf için de geçerli değildir.
Mıknatıs testi hangi durumlarda yanılır?
1. Bükülmüş, preste çekilmiş, soğuk işlem görmüş 304
Östenitik paslanmaz, tavlanmış hâlde mıknatısa kayda değer biçimde çekilmez. Ama soğukta bükülür, preste derin çekilir ya da tel hâline getirilirse yapısının bir kısmı martensite dönüşür ve mıknatıs tutmaya başlar. Teller ve derin çekilmiş çanak biçimli parçalar bunun tipik örnekleridir. Nikel oranı yükseldikçe bu etki zayıflar; bu yüzden 316 aynı işlemden 304'e göre daha az etkilenir.
Yapılacak şey basit. Mıknatısı yalnız köşeye değil, parçanın düz ve işlem görmemiş bir yüzeyine de tutun. Köşede çeken ama düz yüzeyde çekmeyen parça büyük ihtimalle soğuk işlem görmüş östenitiktir. Çekimin gücüne de dikkat edin: karbon çeliği ve ferritik paslanmaz mıknatısı sıkıca tutar, soğuk işlem görmüş 304'te çekim belirgin biçimde zayıf kalır.
2. Kaynak dikişi ve aşırı ısınmış bölge
Östenitik paslanmaz kaynatılırken, sıcak çatlamayı önlemek için kaynak metalinde bilerek az miktarda ferrit bırakılır. Bu ferrit manyetiktir, ancak dikiş yapının küçük bir parçası olduğu için etkisi çoğu zaman önemsizdir. Asıl yanıltıcı olan, yüksek ısı girdisiyle kaynatılmış ya da kötü ısıl işlem görmüş bölgelerdir. Orada krom karbür oluşur, çevresinde de manyetik martensit belirir. Kaynak hattı boyunca çeken bir sacın geri kalanı çekmiyorsa, o sac pekâlâ 304 olabilir.
3. Döküm paslanmaz parçalar
Dökümle üretilen östenitik parçaların bileşimi, haddelenmiş "eşdeğer" sınıflardan biraz farklıdır ve içlerinde birkaç yüzde ferrit bulunur. Bu yüzden zayıf da olsa mıknatısa çekilirler. Kalın cidarlı döküm bir pompa ya da vana gövdesinde hafif çekim görmek, o parçayı tek başına demir yapmaz.
4. Hiç çekmeyen her parça 304 değildir
Yanılgı ters yönde de işler. 200 serisi paslanmazlar da östenitiktir ve mıknatısa çekilmez; görünüşleri 304'e benzer, nikelleri daha azdır. Alüminyum, bakır alaşımları ve kromlu musluklar da mıknatıs tutmaz. Musluk ve batarya gövdeleri çoğunlukla pirinçtir, parlak yüzey yalnızca kaplamadır. Bu parçaların yeri paslanmaz yığını değil, sarı hurda yığınıdır; ayrıntısı bakır ile sarı hurdayı ayırt etme yazımızda.
Kesin sınıfı yalnızca alaşım analizi söyler. Mıknatıs ve göz ön ayrım yapar. Asitli test kitleri ya da taşlayıp kıvılcım okuma gibi yöntemleri evde denemenizi önermiyoruz.
Evde ve mutfakta hangi eşya hangi sınıftan çıkar?
Aşağıdaki tablo kesin sınıf değil, olası sınıf verir. Aynı eşya farklı üreticide farklı çelikten yapılabilir. Tablonun amacı, mıknatısın size ne söylemesini beklemeniz gerektiğini göstermek.
| Eşya | Olası sınıf | Mıknatıs ne der | Dikkat |
|---|---|---|---|
| "18/10" ya da "18/8" damgalı çatal ve kaşık | 304 | Çekmez ya da çok zayıf çeker | Damgası okunanları ayrı torbada tutun |
| "18/0" damgalı çatal ve kaşık | 430 | Çeker | Nikelsiz gruba girer |
| İki parçalı sofra bıçağı | Ağız martensitik, sap östenitik | Ağız çeker, sap çekmez | Tek bıçakta iki ayrı sınıf vardır |
| Ucuz tek parça çatal-bıçak takımı | Martensitik | Çeker | Manyetik yığına koyun |
| Çamaşır makinesi ve kurutucu tamburu | Çoğunlukla ferritik (430, 409) | Çeker | Makineden sökülmüşse ayrı tutun |
| Bulaşık makinesinin iç gövdesi ve sepeti | Ferritik olabilir | Çekebilir | Düz yüzeyden deneyin |
| Tencere ve tava | 430 ya da 304 gövde, manyetik taban | Gövde ve taban farklı sonuç verebilir | İndüksiyona uygun çok katmanlı tabanı ayrı deneyin |
| Davlumbaz gövdesi | Sıklıkla 430 | Çeker | Filtre ve motoru ayırın |
| Evye | 304 ya da ferritik | Köşede çekip düz yüzeyde çekmiyorsa 304 ihtimali yüksek | Süzgeç ve sifon parçalarını sökün |
| Buzdolabı kapısının paslanmaz yüzü | Ferritik olabilir | Çeker | Manyetik conta tutsun diye ferritik seçilir |
Tencerenin plastik sapı, camlı kapağı ya da bıçağın ahşap sapı paslanmaz değildir. Sökebiliyorsanız sökün; sökemiyorsanız fotoğrafta gösterin, malzemeyi görünce birlikte netleştirelim.
Teslimden önce paslanmazı nasıl ayırmalı?
Elinizdeki paslanmazı üç kaba ayırmak çoğu zaman yeterlidir:
- Mıknatısın hiç çekmediği parçalar. Üzerinde 18/8, 18/10, 304 ya da 316 yazanları bu kabın içinde ayrı bir torbaya koyun.
- Mıknatısın yalnız köşede, kaynakta ya da hafifçe çektiği parçalar. Bunlar çoğunlukla soğuk işlem görmüş östenitiktir; ayrı durmaları ayrımı kolaylaştırır.
- Mıknatısın her noktasından sıkıca tuttuğu parçalar: 430, bıçak çeliği ve benzerleri.
Krom kaplı demir parçalar bu üç kabın hiçbirine girmez; onlar demir hurdası sayılır. Paslanmaz ile karbon çeliğini aynı torbaya koymamanız da bu yüzden önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Paslanmaz talaşında da aynı mıknatıs kuralı geçerli mi?
Tam olarak değil. Talaş kesim sırasında yoğun şekil değişimine uğradığı için 304 talaşı da hafif çekim gösterebilir. Talaşta asıl ayrım kaynağına göre yapılır: hangi tezgâhta hangi malzemenin işlendiği biliniyorsa talaşı bu bilgiyle ayrı kapta tutun, demir talaşıyla karıştırmayın ve yağını süzdürün.
Kaynaklı paslanmaz konstrüksiyonu teslimden önce parçalamam gerekir mi?
Genellikle gerekmez. Kaynak dikişindeki az miktarda ferrit, yapının küçük bir bölümünü oluşturduğu için sınıfı değiştirmez. Önemli olan, yapıya kaynatılmış başka bir metal olup olmadığıdır. Demir ayak, galvanizli bağlantı ya da sac takviye varsa fotoğrafta gösterin; ayrımı malzemeyi görünce netleştiririz.
Paslanmazınızı bu üç kaba ayırdıktan sonra sınıfların nasıl değerlendirildiğini paslanmaz hurdası sayfamızda bulabilirsiniz.
