Bakır saf bir metaldir; temiz yüzeyi pembemsi turuncu renktedir. Hurdacıların "sarı" dediği pirinç ise bakır ile çinkonun alaşımıdır ve altın sarısına çalar. Eskimiş, kararmış yüzeyde bu fark kaybolur. Bu yüzden renge, yüzeyi kazıdıktan sonra bakılır. Aşağıdaki sırayı izlerseniz musluk, vana, boru ve rakor gibi parçaların çoğunu evde ayırabilirsiniz. Emin olamadıklarınızı ise ayrı bir kutuda bırakın.
Bakır, pirinç ve bronz: kısa tanım
- Bakır: Tesisat borusu, kablo teli, motor sargısı ve bara gibi parçalarda neredeyse saf hâliyle bulunur. Açık havada önce kararır, zamanla üzerinde yeşil bir pas tabakası oluşabilir.
- Pirinç (sarı): Bakır-çinko alaşımıdır. Çinko oranı yüzde 45'e kadar çıkabilir. Yaygın pirinçlerde ağırlığın kabaca üçte ikisi bakır, üçte biri çinkodur. Torna işini kolaylaştırmak için içine az miktarda kurşun katılmış türleri de vardır. Tesisat bağlantıları, vana, kilit, menteşe ve kapı kolu pirincin sık kullanıldığı yerlerdir.
- Kırmızı pirinç: Çinko oranı genellikle yüzde 15'in altında olan, bakırı yüksek pirinç ailesidir. Adını kırmızımsı renginden alır, bu yüzden bakırla kolayca karıştırılır.
- Bronz: Geleneksel olarak bakır-kalay alaşımıdır. Rengi kahverengimsi ya da koyu altın tonundadır. Burç, yatak ve yay gibi parçalarda görülür.
Hurdada bu üç grup ayrı değerlendirilir. Birine diğeri karıştığında, yüksek değerli olan yığın düşük olanın sınıfına doğru çekilir. Ayrıntılar bakır hurdası ve sarı (pirinç) hurda sayfalarında.
Test sırası: kazı, mıknatısla dene, kes, tart
- Kazıyın. Bir eğe, zımpara ya da bıçak sırtıyla parçanın görünmeyen bir yerinde tırnak büyüklüğünde bir alan parlatın. Kir ve oksit gidince renk kendini gösterir. Pembemsi turuncu bakırdır, açık ya da koyu sarı pirinçtir. Kırmızıya çalan sarı, kırmızı pirinç ya da bronz olabilir.
- Mıknatısla deneyin. Bakır da pirinç de mıknatıs tutmaz. Mıknatıs bu ikisini birbirinden ayırmaz. Görevi, araya gizlenmiş demiri bulmaktır. Sarı görünen bir parça mıknatısa yapışıyorsa ya sarı kaplanmış çeliktir ya da içinde çelik bir vida, yay ya da mil vardır. Bazı bronz alaşımlarında da demir ya da nikel bulunabilir, bu yüzden hafif bir çekim görürseniz parçayı "kararsız" kutusuna koyun.
- Kesin ya da kırık yüzeye bakın. Kaplamalı parçalarda dış yüzey sizi yanıltır. Parçanın bir köşesini demir testeresiyle kesin ya da eski bir kırığına bakın. İç yüzey de sarıysa pirinçtir. Gümüş renkli ya da beyazımsı bir iç çıkıyorsa parça pirinç değildir.
- Elde tartın. Pirincin yoğunluğu 8,4–8,7 g/cm³ arasındadır. Zamak denen çinko döküm alaşımlarının yoğunluğu ise 6,6–6,7 g/cm³ civarındadır. Aynı boyda iki parçadan zamak olanı belirgin şekilde daha hafiftir. İki benzer parçayı iki elinize alıp karşılaştırmak çoğu zaman yeterlidir.
Testlerin hiçbiri tek başına her parçayı çözmez. Kazıma rengi gösterir ama kaplamayı göstermez. Mıknatıs demiri bulur ama bakırı pirinçten ayırmaz. Kesit kaplamayı açığa çıkarır ama bronzla kırmızı pirinci ayırmaya yetmez. Bu yüzden testleri birlikte, sırayla kullanmak gerekir.
Bu sıranın bir mantığı var. Kazımak birkaç saniye sürer ve parçaların çoğunu ayırır. Mıknatıs gizli demiri yakalar. Kesmek zaman alır, ama yalnız kaplamadan şüphelendiğiniz parçalar için gerekir. Tartma ise elinizde kalan kararsız parçalar için son adımdır.
Kararsız parçalar için karar tablosu
| Parça | Ne olabilir? | Nasıl karar verilir? | Ne yapılmalı? |
|---|---|---|---|
| Krom kaplı musluk ve batarya | Pirinç gövde, zamak gövde ya da plastik gövde | Gövdenin bir ucunu kesin. İç sarıysa pirinç, sarı değilse zamak ya da başka bir metal, plastikse plastik. Zamak gövde aynı boydaki pirinçten hafiftir. | Plastik kartuşu, çelik vidaları ve hortumları sökün. Pirinç gövdeyi sarıya, diğerlerini ayrı koyun. |
| Lehimli bakır boru | Bakır boru ve uçlarında pirinç rakor ya da dirsek | Boru kazınınca pembemsi turuncu, rakor sarı çıkar. | Rakorları ve dirsekleri borunun lehimli kısmından kesin. Boruyu bakıra, rakorları sarıya koyun. |
| Kahverengimsi ağır vana ya da burç | Bronz ya da kırmızı pirinç | Kazınınca kırmızıya çalan bir sarı çıkar. Evde ikisini kesin ayırmak zordur. | Ne bakıra ne sarıya karıştırın. Ayrı bir torbada toplayın, sınıfını görünce söyleriz. |
| Sarı kapı kolu ve menteşe | Pirinç, pirinç kaplı çelik ya da kaplı zamak | Mıknatıs tutuyorsa çeliktir. Tutmuyorsa kesit ya da ağırlık testine geçin. | Mıknatıs tutanı demire, pirinç olduğu kesinleşeni sarıya ayırın. |
| Pirinç talaş | Kurşunlu pirinç talaşı, çoğu zaman yağlı | Rengi sarıdır, mıknatıs tutmaz. İçinde çelik talaş varsa mıknatıs onu toplar. | Mıknatısla çelik talaşı ayıklayın, yağını süzdürün. Bakır talaştan ayrı tutun. |
Tablodaki ilk satır bilinçli olarak en başta. Krom kaplamanın altında pirinçten başka metaller de olabilir. Dekoratif krom kaplama yaygın olarak çelik, alüminyum, plastik, bakır alaşımları ve çinko alaşımları üzerine yapılır. Parlak bir musluğun pirinç olduğunu görünüşünden çıkaramazsınız.
Ayırdıktan sonra nasıl saklamalı?
Ayırma işi bir kez yapılır, ama saklama sırasında karışım geri gelebilir. En yaygın sorun, ayrı torbaların zamanla tek bir yığına dönüşmesidir. Bunu önlemek için birkaç basit önlem yeterli:
- Her grup için ayrı kap: Bakır, sarı, kararsız parçalar ve demir için dört ayrı çuval ya da kova kullanın. Kapların üzerine kalın kalemle ne olduğunu yazın.
- Küçük parçaları kovaya: Rakor, somun ve vana gibi küçük parçalar çuvalın dibinde kaybolur ve büyük parçaların arasına karışır. Bunları kapaklı bir kovada toplayın.
- Kuru yer: Pirinç ve bakır nemli ortamda yalnız yüzeyden kararır, ama aynı ortamda duran demir paslanır ve pası diğer parçaların üstüne bulaşır. Çuvalları kuru ve kapalı bir yerde tutun.
- Kararsız kutusunu boşaltmayın: Emin olamadığınız parçaları "nasılsa sarıdır" diye sarı çuvala atmayın. Kararsız kutusu, teslim sırasında birkaç dakikada çözülür; yanlış çuvala giden bir parça ise bütün çuvalın sınıfını tartışmaya açar.
Yapmamanız gereken testler
İnternette asitle, alevle ya da kimyasal çözeltiyle metal ayırma yöntemleri anlatılıyor. Bunları önermiyoruz. Asit sıçraması yanık riski taşır; alevle denemek de yangın ve duman riskini eve taşır. Üstelik hiçbiri yukarıdaki dört adımdan daha sağlam bir sonuç vermez. Kazıma, mıknatıs, kesit ve tartı evde ihtiyaç duyacağınız her şeyi yapar.
Bir uyarı daha: tesisattan söktüğünüz parçaları ayırmadan önce içlerindeki suyu boşaltın ve kurumaya bırakın. Vana ve musluk gövdelerinde kalan su, tartıda metal gibi görünür; kışın donarsa ince cidarlı parçaları çatlatabilir. Kurumuş parçayı kazımak ve kesmek de daha kolaydır.
Mıknatıs testinin yanıltabildiği bir başka metal grubu da paslanmaz çeliktir. Mutfaktan ve banyodan çıkan parlak parçalarda bu konu ayrıca önemli. Ayrıntısı paslanmaz ve mıknatıs testi yazımızda var.
Sıkça Sorulan Sorular
Altın sarısı ama çok hafif bir parça pirinç olabilir mi?
Büyük ihtimalle değildir. Pirinç yoğun bir metaldir ve elde ağırlığı hissedilir. Sarı görünen ama hafif bir parça çoğunlukla sarı kaplanmış plastik, alüminyum ya da zamaktır. Emin olmak için parçanın bir köşesini kesip içine bakın. Kesit sarı değilse onu sarı hurdaya katmayın.
Bakır boru ile bakır kablo teli aynı torbaya konur mu?
Konmaz. İkisi de bakırdır ama farklı sınıflardır. Soyulmuş kablo teli genellikle boruya göre daha temizdir. Boruda ise lehim, boya ve tesisat parçası kalıntısı olabilir. Ayrı torbalarda tutmak, temiz olanın değerinin karışık olana çekilmesini önler.
Kararmış eski bakır parçaları parlatmam gerekir mi?
Gerekmez. Kararma ve yeşil pas yüzeyde ince bir tabakadır; altındaki metal yine bakırdır. Bizim için önemli olan parçanın gerçekten bakır olduğu ve üzerinde başka metal, plastik ya da boya kalmadığıdır. Sadece tanımak için küçük bir yeri kazımanız yeterli.
Kararsız kalan parçaların fotoğrafını kesitiyle birlikte gönderirseniz hangi gruba girdiklerini birlikte belirleyebiliriz; yollar iletişim sayfasında.
