Karbür hurdası, halk arasında vidia diye bilinen sert metal takımların ömrünü doldurmuş hâlidir: körelmiş torna ve freze ucu, kırık karbür matkap, yıpranmış parmak freze, lehimli uçlu kesici ve sert metal kalıp parçası. Ana bileşeni tungsten karbür, bağlayıcısı çoğunlukla kobalttır. Bu yüzden çelik takım hurdasıyla aynı kasaya atılmamalıdır. Uçları türüne göre ayırıp kuru bir kutuda biriktirin, bir fotoğrafla birlikte bize haber verin; sınıfını birlikte belirleyelim.
Karbür hurdasının türleri
Bir karbür hurdası kutusunu sınıflarken iki soru yeterlidir: parça baştan sona sert metal mi, yoksa sert metal yalnız uçta mı? İlk gruptaki takımlar yekpare sayılır ve kendi aralarında toplanır. İkinci gruptakiler çelik gövde taşıdığı için ayrı kasaya gider. Değiştirilebilir uçlarda genellikle birden fazla kesici köşe bulunur; bütün köşeler kullanılıp uç körelince parça hurdaya ayrılır, ama malzemesi değişmez.
Atölyeden çıkan sert metal parçalar görünüşte birbirine benzese de değerleri aynı değildir. Aşağıdaki tablo, tezgâh başında en sık karşılaşılan grupları ve her birini teslimden önce nasıl hazırlayacağınızı özetler.
| Tür | Ayırt edici görünüş | Değeri ne düşürür | Teslimden önce |
|---|---|---|---|
| Değiştirilebilir uç (insert) | Kare, üçgen, eşkenar dörtgen ya da yuvarlak küçük plaka; ortasında çoğunlukla bağlama deliği bulunur, yüzeyi mat gri ya da renkli kaplamalıdır. | Kesici tutucunun çelik vidası, altlık plakası ya da kelepçesiyle birlikte gelmesi. | Vida ve altlıkları ayırın, uçları ayrı bir kutuda toplayın. |
| Yekpare karbür matkap ve parmak freze | Gövdesi baştan sona aynı gri malzemedir; aynı çaptaki çelik matkaptan elde belirgin biçimde ağırdır. | Çelik takımlarla aynı kutuya karışması, pens ya da tutucuya takılı kalması. | Takımları pensten çıkarın, kırık parçaları da aynı kutuya ekleyin. |
| Lehimli karbür uçlu takım | Çelik bir sapın ucuna sarı lehimle tutturulmuş küçük karbür parça; torna kalemi, testere dişi, beton matkabı. | Ağırlığın büyük bölümünü çelik gövdenin oluşturması. | Ayrı kasada tutun; uçları kırmaya ya da sökmeye çalışmayın. |
| Karbür kalıp ve aşınma parçası | Tel çekme halkası, zımba, matris, burç, nozul gibi kalın kesitli sert parçalar; boyutuna göre çok ağırdır. | Çelik kalıp gövdesine geçme hâlde kalması, pas ve yağ. | Mümkünse gövdeden ayrılmış olarak, kuru ve temiz getirin. |
| PCD ve elmas uçlu takım | Kesici ağzında koyu, parlak bir elmas katman ya da lehimli küçük elmas parçası bulunur. | Karbür uçlarla aynı kutuya atılması. | Karbürden ayrı bir poşete koyun; telefonda ayrıca belirtin. |
| Taşlama çamuru ve tozu | Bileme tezgâhının teknesinde biriken koyu gri, yağlı ve ıslak çamur. | Bu kalemi almıyoruz. | Aşağıdaki "Almadığımız durumlar" bölümüne bakın. |
PCD takımlar karbürden farklı bir gruptur: kesici ağızdaki çok kristalli elmas tabaka, karbür bir taban üzerine oturtulur. Bu yüzden bir PCD uç ile çıplak bir karbür uç aynı fiyattan değerlendirilmez. İki grubu baştan ayrı tutmak tartımı kolaylaştırır.
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Karbür hurdasında en sık yapılan hata, yüksek hız çeliği (HSS) takımların sert metal sanılmasıdır. İki malzeme de gri renkli ve keskin ağızlıdır, fakat yoğunlukları çok farklıdır. Ayrımı şu sırayla yapabilirsiniz:
- Elde ağırlık karşılaştırması: Tungsten karbür ile kobalt bağlayıcıdan oluşan sert metalin yoğunluğu, kobalt oranına göre yaklaşık 13,9 ile 15,3 g/cm³ arasındadır. Yaygın bir HSS türü olan M2'nin yoğunluğu ise 8,14 g/cm³ civarındadır. Aynı çaptaki iki matkabı iki elinize aldığınızda karbür olan belirgin biçimde ağır gelir.
- Sap yazısı: Çelik matkapların sapında çoğu zaman HSS, HSS-E ya da HSS-Co harfleri basılıdır. Bu harfler kobaltlı çelik anlamına gelir; sert metal değildir.
- Kaplama rengi: Renk tek başına karbür olduğunu kanıtlamaz, çünkü aynı kaplamalar çelik takıma da uygulanır. Yine de uçları gruplamaya yardım eder: TiN altın sarısı, TiCN mavimsi gri, TiAlN mor ile bronz arası, AlTiN siyah görünür.
- Kesit kontrolü: Kırık bir parçanın kırılma yüzeyi karbürde ince taneli, mat gridir. Lehimli takımda karbür kısım ile çelik sap arasındaki sarı lehim çizgisi açıkça görülür.
Taşlama ya da kıvılcım testi önermiyoruz. Sert metali taşa tutmak, solunduğunda akciğere zarar veren kobalt ve tungsten karbür tozu çıkarır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), tungsten karbürlü kobalt metali "insanlar için muhtemelen kanserojen" (Grup 2A) olarak sınıflandırır. Ayrımı ağırlık, yazı ve kesitle yapmak hem yeterli hem de güvenlidir.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Karbür hurdasının değeri, içindeki sert metalin oranına bağlıdır. Bu oranı düşüren her şey, tartılan kilonun karşılığını da azaltır. En sık gördüğümüz durumlar şunlardır:
- Çelik gövdeli lehimli uçlar: Bir torna kaleminde karbür kısım küçük, çelik sap büyüktür. Bu takımlar yekpare karbürle aynı kasaya karışırsa bütün kasa düşük sınıftan değerlendirilir.
- HSS karışması: Birkaç çelik matkap bile bir kutu karbür ucun sınıfını belirsiz hâle getirir. Şüpheli takımı ayrı bir poşete koymak, kutunun tamamını korur.
- Yağ, soğutma sıvısı ve çamur: Islak ve yağlı uçlar fazladan ağırlık taşır. Ayrıca soğutma sıvısı kalıntısı ayrım sırasında işi zorlaştırır. Uçları süzdürüp kuru bir bezle silmek yeterlidir.
- Tutucu, vida ve pens: Takım tutucular ve bağlama elemanları çelik ya da paslanmaz olabilir. Bunları ayrı tutarsanız demir ve çelik ya da paslanmaz hurdası olarak ayrıca değerlendiririz.
Fiyatın genel olarak nasıl oluştuğunu hurda fiyatları rehberimizde anlattık. Karbürde kesin değeri, ayrılmış malzemeyi gördükten sonra söyleyebiliyoruz.
Teslime hazırlık
Sert metal küçük ama değerli bir hurdadır; az miktarda bile düzenli biriktirmek işe yarar. Torna ve CNC atölyelerinde tezgâh başına küçük bir kutu koymak, uçların talaş kovasına gitmesini önler. Biriktirme düzeni için atölyede hurda biriktirme yazımıza bakabilirsiniz.
- Değiştirilebilir uçları, yekpare takımları, lehimli takımları ve PCD uçları dört ayrı kapta toplayın.
- Kırık uçları eldivenle tutun; kırılma kenarları keskindir.
- Kapları kapaklı seçin ve ıslak bırakmayın.
- Uçları kırmayın, ezmeyin, taşlamayın. Toz çıkaran her işlem sizin için risktir, bizim için bir kazanç sağlamaz.
- Ne kadar biriktiğini yaklaşık olarak bilin. Küçük miktarlar bile kutusuyla birlikte tartılabilir.
Telefonda ya da mesajla bilgi verirken şu dört şeyi söylemeniz işimizi kolaylaştırır: hangi gruplardan ne kadar biriktiğini, takımların ayrılmış mı karışık mı olduğunu, lehimli çelik gövdeli parça bulunup bulunmadığını ve uçların kuru olup olmadığını. Kutunun üstten çekilmiş net bir fotoğrafı da çoğu soruyu baştan cevaplar. Böylece gelmeden önce hangi kabın hangi sınıfa gireceği konusunda ortak bir fikrimiz olur.
Küçük uç kutuları dijital terazide tartılır; ağır ve büyük yüklerde kantar fişi alınır. Terazideki tartım bitince parayı elden nakit olarak ödüyoruz; isteyen için havale ya da EFT de yapıyoruz. Sanayi sitesindeki atölyeler için sanayi ve esnaf hurdası sayfasında genel akışı, tezgâh ya da hat değişiminde çıkan takımlar için makine hurdası sayfasını inceleyebilirsiniz. Üretim tesisinde biriken takım hurdası için fabrika hurdası alımı sayfası yol gösterir.
Almadığımız durumlar
Taşlama çamurunu ve sert metal tozunu almıyoruz. Bileme tezgâhında biriken bu çamur yağ ve soğutma sıvısı içerir. Atık listesinde "yağ içeren metalik çamurlar (öğütme, bileme ve freze tortuları)" başlığıyla 12 01 18* koduyla yer alır; yıldız işareti tehlikeli atık olduğunu gösterir. Bu çamuru lisanslı bir atık firmasına teslim etmeniz ya da Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Bursa'daki il müdürlüğüne danışmanız gerekir.
Kapsam dışı olan diğer kalemler şunlardır:
- Kimyasal bulaşmış bidon ve ambalaj: Soğutma sıvısı ya da yağ bidonları da bu gruptadır. Lisanslı atık firmasına teslim edilir.
- Atık yağ: Tezgâh ve kesme yağı da buna dahildir. Lisanslı toplayıcıya verilir.
- Lityum pil: Akülü el aletlerinin bataryaları da bu kapsamdadır. Pil toplama kutularına bırakılır.
- Diğerleri: Cam, lastik, ahşap palet, tekstil ve moloz için belediyenizin toplama hizmetini kullanın.
Elinizdeki karbür takımların fotoğrafını iletişim sayfasındaki kanallardan gönderin. Hangi kutunun hangi sınıfa girdiğini birlikte netleştirelim.
