Atölyede hurdanın değerini çoğu zaman tezgâhın başındaki kova belirler. Çelik, paslanmaz, pirinç ve alüminyum talaşını baştan ayrı kaplarda toplayın. Yağlı talaşı delikli tabanlı kapta süzdürün, süzülen yağı ayrı biriktirin. Kasaların üzerine ne olduğunu ve hangi tarihte dolmaya başladığını yazın. Bu üç alışkanlık, satış günü ayrım için harcanacak saatleri ortadan kaldırır ve partinin daha düşük bir sınıfa düşmesini önler.
Kasa düzeni neden bu kadar önemli?
Hurda, en kötü bileşenine göre değerlendirilir. Bir kova pirinç talaşına bir avuç alüminyum talaşı karıştığında o kova artık "temiz sarı talaş" değildir. Ayıklamak ya mümkün olmaz ya da ayıklama emeği değerden düşülür. Atölyede ise işler hızlı döner: aynı tezgâhta sabah çelik mil, öğleden sonra pirinç rakor işlenir. Talaş tavası boşaltılmadan malzeme değişirse karışım kaçınılmazdır. Ayrımı satış günü yapmaya çalışmak yerine talaşın ilk düştüğü yerde yapmak, hem zaman hem değer kazandırır.
Atölye türüne göre kasa planı
Her atölyenin hurdası farklıdır. Aşağıdaki plan, en sık karşılaştığımız dört atölye türü için başlangıç noktasıdır. Kendi işinize göre kasa ekleyip çıkarın.
| Atölye | Ayrı tutulacak kasalar | En sık karışan ikili | Pratik not |
|---|---|---|---|
| Torna ve CNC | Çelik talaşı, paslanmaz talaşı, pirinç talaşı, alüminyum talaşı, çubuk ve kesim artıkları | Pirinç ile alüminyum talaşı; çelik ile paslanmaz | Her tezgâhın başında en az iki kova; iş değişince tava boşaltılır. |
| Kaynak ve metal imalat | Sac kırpıntısı, profil ve boru artığı, paslanmaz kırpıntı, elektrot koçanı | Boyalı ile boyasız sac; siyah sac ile paslanmaz | Kaynak cürufu ve taşlama tozu metal kasasına girmez. |
| Sıhhi tesisat | Bakır boru, pirinç vana ve rakor, galvaniz boru, sökülen petek ve kombi | Pirinç rakorlu bakır boru; galvaniz ile siyah boru | Plastik boru ve conta ayrı torbaya; boruların ucundaki rakor sökülür. |
| Oto tamir | Alüminyum radyatör, bakır-pirinç radyatör, alternatör ve marş motoru, fren diski ve kampana, jant | Alüminyum ile bakır-pirinç radyatör; jantta kalan kurşun ağırlık | Akü metal kasasına konmaz, ayrı ve dik tutulur. |
Tesisat ve oto tamir atölyelerinde en çok değer kaybettiren karışım, sarı ile bakırın birbirine girmesidir. İkisini nasıl ayırt edeceğinizi sarı (pirinç) hurda sayfamızda adım adım anlattık.
Torna ve freze tezgâhında aşınan karbür uçlar çelik takımla aynı kovaya giderse ayrı değerlendirilme şansını kaybeder. Kesici uçları küçük bir kutuda ayrı biriktirin; hangi takımın bu gruba girdiğini karbür (vidia) uç hurdası sayfasında anlattık.
Yağlı talaşı nasıl süzersiniz?
Talaşa yapışan kesme yağı ve emülsiyon, hurdanın hem ağırlığını hem de mevzuattaki yerini değiştirir. Bakanlığın metal sektörüne yönelik atık kılavuzunun talaş için iki önerisi var: yağ damlamayacak kadar kuru tutmak ve süzülen yağı kevgirli bir kapta toplamak. Kılavuz ayrıca talaşın kapaklı konteynerde bekletilmesini istiyor.
Pratikte süzme düzeni şöyle kurulabilir:
- Talaş kasasının içine, tabandan birkaç santim yukarıda duran delikli bir ızgara ya da kevgir yerleştirin.
- Izgaranın altında kalan boşluğu, ayrı boşaltılabilen bir tava ya da musluklu hazne olarak kullanın.
- Kasanın üstünü kapalı tutun; yağmur suyu emülsiyonla karışırsa süzme bozulur ve atık miktarı artar.
- Toplanan yağı lavaboya, rögara ya da toprağa dökmeyin. Atık işleme yağı ayrı bir atıktır.
Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin (Resmî Gazete 02.04.2015, sayı 29314) 11. maddesine göre atık listesinde yıldız (*) ile işaretli kodlar tehlikeli atıktır. Talaşlı imalat grubunda işleme yağı ve emülsiyonların kodları yıldızlıdır; 12 01 07* ve 12 01 09* bunlara örnektir. Kuru demir talaşı ise 12 01 01, kuru demir dışı talaş 12 01 03 koduyla tehlikesiz gruptadır. Yağı süzülmemiş talaş, bu iki kod arasındaki sınırı bulanıklaştırır ve teslim alacak tesisi sınırlar.
Pirinç ve alüminyum talaşı nasıl ayrı kalır?
İki talaş da mıknatısa tepki vermez. Yağlı ve kirli hâldeyken renkleri de birbirine yaklaşır. Bu yüzden ayrımı gözle sonradan yapmak zordur; düzeni baştan kurmak gerekir:
- Kova rengi: Pirinç için bir renk, alüminyum için başka bir renk kova kullanın ve bunu bütün tezgâhlarda aynı tutun.
- İş emri: İş emrinde malzemeyi yazın. Operatör malzeme değiştiğinde tavayı boşaltacağını iş emrinden hatırlar.
- Tava boşaltma kuralı: Malzeme değişmeden önce talaş tavası ilgili kovaya boşaltılır, tezgâh fırçayla temizlenir.
- Şüpheli kova: Karıştığından emin olmadığınız kovayı temiz kovaya boşaltmayın, "karışık" diye ayrı tutun.
Alüminyum talaşının diğer alüminyum hurdası gruplarından neden ayrı tutulduğunu alüminyum hurdası sayfamızda okuyabilirsiniz.
Etiket ve kayıt küçük atölyede de gerekir mi?
Atık Yönetimi Yönetmeliği atölye ile fabrikayı ayırmaz; atık üreten her işyeri atık üreticisidir. Yönetmeliğin 13. maddesinin ikinci fıkrasına göre geçici olarak bekletilen her atıkta dört bilgi görünmelidir: tehlikeli mi tehlikesiz mi olduğu, atık kodu, miktarı ve depolamaya başlandığı tarih. Süre de sınırsız değil: üçüncü fıkra, tehlikeli atığın altı aydan, tehlikesiz atığın da bir yıldan uzun süre geçici depoda bekletilmesine izin vermez.
Küçük işletmeler için bir kolaylık da var. 13. maddenin beşinci fıkrasına göre ayda bin kilogramdan az tehlikeli atık üretenlerin geçici depolama alanları ve konteynerleri, geçici depolama izninden muaftır. Muafiyet izinle ilgilidir; etiket ve ayrı biriktirme kuralları yine geçerlidir.
Kasa etiketi için karmaşık bir sistem gerekmez. Kasanın yan yüzüne yapıştırılan bir kartta şu dört satır yeterlidir: malzeme ve kod, tehlikeli ya da tehlikesiz, dolmaya başladığı tarih, yaklaşık ağırlık.
Kasa ölçüsü ve yeri nasıl seçilir?
Kasa seçerken akla ilk gelen hacimdir, ama asıl sınır ağırlıktır. Talaş ve kırpıntı küçük hacimde ağırlaşır; büyük bir kasayı talaşla ağzına kadar doldurduğunuzda onu elle ya da küçük bir transpaletle kaldırmak zorlaşır. Birkaç pratik kural:
- Ağır ve sık dolan malzeme için küçük kasa: Çelik talaşı gibi her gün dolan bir grup için, dolu hâliyle mevcut ekipmanınızın kaldırabileceği boyutta kasa seçin.
- Hafif ve hacimli malzeme için büyük kasa: Profil artığı, boru parçası ya da alüminyum doğrama artığı yer kaplar ama hafiftir; bunlar için geniş kasa ya da big bag uygundur.
- Değerli ve az çıkan malzeme için kapaklı kova: Pirinç, bakır ve paslanmaz talaşı az çıkar; kapaklı, etiketli kovada tutmak hem karışmayı hem de kaybolmayı önler.
- Forklift cebi: Forklift ya da transpalet kullanıyorsanız kasanın altında çatal girecek boşluk olsun.
- Yer: Kasaları tezgâha yakın ama yürüme yolunun dışında konumlandırın. Dolu kasanın araca kadar hangi yoldan taşınacağını baştan düşünün; dar bir kapıdan geçmeyen kasa yükleme günü sorun çıkarır.
Sanayi sitelerinde atölyeler genelde dardır. Bu yüzden kasaları dışarıda, yağmur alan bir köşede tutmak yaygın bir alışkanlıktır. Su alan talaş hem paslanır hem de süzme düzenini bozar; mümkünse kasaların üstünü kapatın.
Talaş ve kasa çevresinde iş güvenliği
Atölyede çalışanı koruyacak önlemleri almak, risk değerlendirmesi de dâhil olmak üzere işverenin işidir; bunu 6331 sayılı Kanun'un 4. maddesi düzenler. Hurda kasaları da bu değerlendirmenin bir parçasıdır. Atölyede gördüğümüz başlıca riskler şunlar:
- Spiral ve uzun talaş eli keser. Talaşı çıplak elle değil, kanca, maşa ya da fırçayla toplayın; kesilmeye dayanıklı eldiven kullanın.
- Sıcak talaş plastik kovayı eritebilir. Yeni kesilmiş talaşı metal kapta bekletin.
- Dolu kasa ağırdır. Kasanın taşıma yolunu ve kaldırma yöntemini baştan belirleyin; elle sürüklemeyin.
- Kasalar yürüme yolunu ve acil çıkışı kapatmamalı.
- Yağlı zemin kaydırır. Süzme haznesinin taşmasını düzenli kontrol edin.
Sıkça Sorulan Sorular
Elektrot koçanı ve kaynak cürufu aynı kasaya konur mu?
Konmaz. Koçan metal parçadır ve sac kırpıntısıyla birlikte değerlendirilebilir. Cüruf ve taşlama tozu ise metal hurda değildir; Bakanlık kılavuzunda kaynak atıkları ayrı bir kodla (12 01 13) geçer. İkisini ayrı tutarsanız kasadaki metalin sınıfı korunur.
Kasalar farklı hızda doluyor, hepsini aynı gün mü vermeliyim?
Gerek yok. Çabuk dolan çelik talaşı kasasını sık, yavaş dolan pirinç ya da paslanmaz kovasını daha seyrek verebilirsiniz. Yalnız bekleyen kasanın etiketindeki başlangıç tarihini takip edin; yönetmelikteki depolama süresini aşmamak gerekir.
Boyalı sac kırpıntısını boyasız olanla karıştırabilir miyim?
Ayrı tutmanız daha iyi olur. Boya ve astar metal değildir, eritme sırasında yanıp kayba dönüşür. Az miktarda boyalı parça bütün kasayı düşürmez, ama kasanın çoğu boyalıysa ayrı bir grup olarak konuşmak gerekir.
Atölyenizden çıkan hurdanın düzenli olarak nasıl alınabileceğini sanayi sitesi ve atölye hurdası sayfamızda anlattık.
