Fabrikadan hurda satmak, evden hurda satmaktan farklı bir iştir: işin yarısı metal, yarısı kayıttır. Teklif istemeden önce her malzeme grubunun aylık çıkışını, kirlilik durumunu ve atık kodunu belirleyin. Sevkiyat günü sevk irsaliyesi, ağırlık kaydı ve alıcının izin belgesi elinizde olsun. Düzenli toplama aralığını da tahminle değil, kasa kapasitesi ile günlük fire hesabıyla kurun. Bu yazı, satın alma ve çevre sorumluları için bu adımları tek tek açıyor.
Teklif istemeden önce hangi bilgiyi toplamalısınız?
Alıcının ilk sorusu "ne kadar var" olur, ama fiyatı belirleyen asıl bilgi "ne, hangi hâlde" sorusunun cevabıdır. Aynı tonajdaki iki parti, biri temiz pres kırpıntısı, öteki yağlı ve karışık talaş olduğunda bambaşka değerlendirilir. Görüşmeye şu bilgilerle girerseniz konuşma kısa sürer:
- Malzeme grupları ayrı ayrı: çelik sac kırpıntısı, döküm parça, paslanmaz, alüminyum profil ya da talaş, bakır bara veya sargı. "Karışık hurda" diye tek kalem yazmayın.
- Form: talaş mı, kırpıntı mı, hatalı parça mı, sökülmüş makine mi? Form, yükleme yöntemini ve alıcının tesisteki işlemini değiştirir.
- Yaklaşık çıkış: haftalık ya da aylık kilo. Bilmiyorsanız birkaç hafta boyunca dolan kasa sayısını not edin.
- Kirlilik: kesme yağı, emülsiyon, boya, plastik kaplama, lastik conta, beton ya da toprak.
- Depolama: kasa, big bag, açık saha yığını; kapalı alanda mı, yağmur alıyor mu?
- Yükleme koşulu: forklift var mı, rampa var mı, tesise giriş saatleri ve kapı izni nasıl işliyor?
- Fotoğraf: her gruptan bir genel, bir yakın plan. Yakın planda kesit ya da talaşın rengi görünsün.
Malzemelerin nasıl tanındığını ve hangi karışımın değeri düşürdüğünü fabrika ve üretim hurdası sayfamızda grup grup anlattık.
Atık kodu neden ilk konuşmada sorulur?
Üretimden çıkan metal, mevzuat açısından bir atıktır ve bir kodu vardır. Atık Yönetimi Yönetmeliği (Resmî Gazete 02.04.2015, sayı 29314) atık listesini ek-4'te verir. Yönetmeliğin 11. maddesine göre listede yıldız (*) ile işaretli kodlar tehlikeli atıktır. Metal işleme için en sık karşılaşılan iki kod şunlardır:
- 12 01 01: demir metal çapakları ve talaşları,
- 12 01 03: demir dışı metal çapakları ve talaşları.
Aynı grupta işleme yağları ve emülsiyonlar için yıldızlı kodlar da yer alır (ör. 12 01 07*, 12 01 09*). Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının metal sektörü atık kılavuzu, talaşın damlamayacak kadar kuru teslim edilmesini, damlayan yağın da kevgirli kaplarda ayrılmasını öneriyor. Kılavuza göre yağı süzülmeyen talaş tehlikeli atık sayılabilir. Kısacası yağ, talaşın hem kodunu hem de kimin teslim alabileceğini değiştirir.
Yönetmeliğin 13. maddesinin ikinci fıkrası, geçici depolanan atığın üzerinde tehlikeli ya da tehlikesiz ibaresinin, atık kodunun, miktarın ve depolama tarihinin bulunmasını ister. Kasalarınız böyle etiketliyse alıcıyla konuşurken yanlış anlaşılma kalmaz: "12 01 03, alüminyum talaşı, süzülmüş" demek, "talaş var" demekten çok daha net bir bilgidir.
Evrak: sizin tarafta neler kalmalı?
Atık Yönetimi Yönetmeliğinin 9. maddesi atık üreticisine bir dizi yükümlülük verir. Satış sürecini doğrudan ilgilendirenler şunlar:
- atıkları ayrı toplamak ve geçici depolamak (b bendi),
- kayıt tutmak, uygun ambalajlama ve etiketleme yapmak (ç bendi),
- atıkları izin ya da çevre lisansı almış atık işleme tesislerine göndermek (g bendi),
- yıllık atık beyan formunu Bakanlığın çevrimiçi uygulaması üzerinden doldurmak (ğ bendi).
15. madde, kayıtlarda atık türü, ek-4 kod numarası, miktar, atığın kaynağı, gönderildiği tesis ve taşıma şeklinin bulunmasını ister. Bu kayıtlar en az beş yıl saklanır. Yıl sonunda beyan formunu dolduran kişi bu bilgileri arayacağı için her sevkiyatın evrakını aynı dosyada toplamak işinizi kolaylaştırır.
Vergi tarafında malın taşınması için sevk irsaliyesi gerekir. 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 230. maddesinin 5. bendine göre irsaliyeyi malı kim taşıyor ya da taşıtıyorsa o düzenler: hurdayı alıcının aracı alıyorsa alıcı, kendi aracınızla götürüyorsanız siz. Fatura, KDV istisnası ve tevkifat konusu ayrı bir başlık. Onu hurda satışında fatura ve KDV yazımızda madde madde ele aldık.
Satın alma ve çevre sorumlusu için kontrol listesi
| Konu | Sizin tarafta yapılacak | Alıcıya sorulacak | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Atık kodu | Her grubun ek-4 kodunu çevre sorumlusuyla belirleyin. | Bu kodu kabul edebiliyor mu? | Atık Yönetimi Yönetmeliği md. 11 |
| Ayrı biriktirme | Kasaları gruba göre ayırın, etiketleyin. | Hangi grupları ayrı yükleyecek? | md. 9/1-b, md. 13/2 |
| Gideceği yer | Kaydınıza tesisin adını yazın. | Malzeme hangi izinli ya da lisanslı tesise gidiyor? | md. 9/1-g, md. 15/2 |
| Taşıma belgesi | Kendi aracınızla taşıyorsanız sevk irsaliyesini siz düzenleyin. | Alıcının aracı alıyorsa irsaliyeyi o düzenleyecek mi? | VUK md. 230/5 |
| Ağırlık | Çıkış ağırlığını kendi kaydınıza geçirin. | Ağırlık belgesi hangi tartıdan gelecek? | md. 15/2 (miktar kaydı) |
| Fatura ve KDV | Mali müşavirinizle istisna durumunuzu kontrol edin. | Hangi belgeyi bekliyor? | 3065 sayılı KDV Kanunu md. 17/4-g |
| İş güvenliği | Yükleme ekibine saha kurallarını anlatın. | Ekipte kaç kişi, hangi ekipmanla gelecek? | 6331 sayılı Kanun md. 4 |
Ağırlık kaydını kim, nerede tutacak?
Fabrikada tartı sorusu sadece fiyat için önemli değildir; beyan formuna yazacağınız miktarın dayanağı da odur. Kendi kantarınız varsa aracın giriş ve çıkış ağırlığını siz alırsınız. Kantarınız yoksa ağırlık alıcının tartısından gelir ve bu belgenin size ulaşması gerekir. Hangi yolu seçerseniz seçin, iki şeyi önceden kararlaştırın. Birincisi, ağırlık belgesi sevkiyatın hangi evrakına bağlanacak. İkincisi, birden fazla grup aynı araçla gidiyorsa her grubun ağırlığı ayrı mı kaydedilecek. Karışık bir araç tek kalem yazılırsa yıl sonunda kodlara göre miktar dağıtmak tahmine kalır.
Sahada iş güvenliği: yükleme günü kimin sorumluluğunda?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğünü işverene verir. Aynı maddenin ikinci fıkrası, işyeri dışından hizmet alınmasının işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmadığını söyler. Yükleme ekibi kimden gelirse gelsin, sahanızdaki kuralları bilmesi sizin de işinizdir.
Yükleme gününden önce şunları netleştirin:
- aracın gireceği kapı, park edeceği yer ve yaya yolları,
- forklift ya da vinci kimin kullanacağı,
- yükleme ekibinin çalışan hatlara ne kadar yaklaşabileceği,
- istenen kişisel koruyucu donanım (baret, ayakkabı, eldiven, yelek),
- keskin kenarlı kırpıntı ve sıcak talaş için bekleme süresi.
Hurdanın alınacağı noktaya bir kez fotoğraf ya da kroki ile bakmak, yükleme günü yaşanacak beklemeleri azaltır.
Düzenli toplama aralığı nasıl hesaplanır?
"Ayda bir gelin" demek kolaydır, ama kasalar iki haftada doluyorsa üçüncü hafta hurda yere taşar ve gruplar karışır. Aralığı kasa kapasitesine göre kurmak daha sağlıklıdır:
Toplama aralığı (gün) = kasa sayısı × dolu kasanın ağırlığı (kg) ÷ günlük ortalama çıkış (kg)
Dolu kasa ağırlığını tahmin etmeyin; bir kasayı dolu hâliyle bir kez tartın. Malzemenin dökme yoğunluğu forma göre çok değişir, bu yüzden kasa ölçüsünden hesaplamak yanıltır. Varsayımsal bir örnek: dört kasanız var, her biri dolu hâlde 500 kg geliyor ve hattınız günde ortalama 125 kg kırpıntı çıkarıyor. 4 × 500 ÷ 125 = 16 gün eder. Kasalar dolmadan araç gelsin diye aralığı birkaç gün kısa tutun ve üretimdeki dönemsel artışları hesaba katın.
Bir sınır daha var. Atık Yönetimi Yönetmeliğinin 13. maddesi üçüncü fıkrasına göre tehlikesiz atıklar geçici depolama yerinde en fazla bir yıl, tehlikeli atıklar en fazla altı ay tutulabilir. Az çıkan bir grubu "dolunca veririz" diye bekletiyorsanız bu süreyi takip edin. Atölye ölçeğinde kasa düzeni için atölyede hurda biriktirme yazımıza da bakabilirsiniz.
Gelen teklifleri nasıl karşılaştırmalı?
Birden fazla alıcıyla konuşuyorsanız teklifleri yan yana koymadan önce aynı şeyi fiyatladıklarından emin olun. Kilo başına rakam tek başına bir şey söylemez; arkasındaki koşullar farklıysa karşılaştırma yanıltır. Her teklif için şu soruların cevabını aynı tabloya yazın:
- Hangi gruplar ayrı fiyatlandı, hangileri "karışık" diye birleştirildi?
- Ağırlık hangi tartıdan alınacak ve belge size nasıl ulaşacak?
- Yüklemeyi kim yapıyor, araç ve ekipman kimden geliyor?
- Malzeme hangi tesise gidiyor, sevk irsaliyesini kim düzenliyor?
- Fiyat KDV hariç mi, istisna mı uygulanacak, hangi belge düzenlenecek?
- Fiyat hangi güne kadar geçerli? Metal fiyatları borsa ve kurla oynadığı için bu soru önemlidir.
Bu tabloyu doldurduğunuzda bazen en yüksek görünen rakamın, yükleme ya da nakliye sizde kaldığı için aslında geride olduğunu görürsünüz. Fiyatın hangi etkenlerle oluştuğunu hurda fiyatları nasıl belirlenir sayfamızda ayrıca anlattık.
Tasfiye ve hat sökümünde farklı olan ne?
Bir üretim hattı kapanıyor ya da yeni makineler geliyorsa çıkan malzeme tek seferlik ve hacimlidir. Burada üç soru öne çıkar:
- Makine çalışır durumda mı? Tamir ve bakımla aynı amaçla kullanılabilecek bir makine, vergi uygulamasında hurda sayılmayabilir. KDV Genel Uygulama Tebliği bunu açıkça ayırır. Önce ikinci el olarak satılıp satılamayacağını değerlendirin.
- Yağ ve sıvılar boşaltıldı mı? Hidrolik yağı, soğutma sıvısı ve şanzıman yağı metal değildir. Ayrı atık olarak yönetilmeleri gerekir.
- Elektrik ve basınçlı hatlar kesildi mi? Söküme başlamadan önce enerji kaynakları ayrılmalı, bu iş de tesisin teknik ekibi tarafından onaylanmalıdır.
Söküm planını kimin yapacağını ve parçaların bütün mü kesilmiş mi teslim edileceğini, malzemenin fotoğraflarını görünce telefonda konuşuyoruz. Hattın ve makinelerin demontajını bize bırakmak isterseniz fabrika ve tesis sökümü sayfasına, üretimden düzenli fire çıkıyorsa hurda konteyneri ve düzenli alım sayfasına bakabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Atık kodunu biz mi belirleriz, hurdayı alan firma mı?
Kodu atığı üreten tesis belirler, çünkü atığın hangi işlemden çıktığını ve neyle kirlendiğini o bilir. Alıcı ise bu kodu kabul edip edemeyeceğini söyler. Emin olmadığınız bir grup varsa çevre danışmanınızla kesinleştirin.
Farklı metaller aynı araçla gidebilir mi?
Gidebilir, ama her grubun ayrı kasada ya da ayrı bölmede durması ve ağırlığının ayrı kaydedilmesi gerekir. Aksi hâlde hem değerlendirme en düşük gruba göre yapılır hem de yıllık beyanda miktarları kodlara dağıtmak zorlaşır.
Kalıp ve fikstürleri hurdaya ayırmadan önce ne yapmalıyız?
Üzerindeki plastik, ahşap ve lastik parçaları sökün; içinde bakır sargı ya da sensör varsa ayrı tutun. Takım çeliği, sıradan çelikle aynı kasaya girerse ayrımı kaybolur. Parça numarası okunuyorsa fotoğrafını çekin, sınıf belirlemede işe yarar.
Tesisinizden çıkan malzemenin hangi gruplara ayrılacağını görmek için fabrika ve üretim hurdası alımı sayfamıza göz atın.
