Yıkılacak bir binada metalin büyük kısmı, iş makinesi girmeden önce ayrılabilir. Petekler, kazan ve kombi, alüminyum doğramalar, bakır ve galvaniz borular, kablolar, asansör aksamı ve çatıdaki oluklar sökülüp ayrı yığınlara alınırsa hem değer korunur hem moloz azalır. Yıkımdan sonra betonun içinden çıkan demir ise ayrı bir sınıftır. Yönetmelik de "seçici yıkım" denen bu sırayı esas alır.
Mevzuat yıkım öncesi ayrım için ne diyor?
Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (Resmî Gazete 18.03.2004, sayı 25406) bu konuda birkaç açık hüküm içerir:
- 5. madde (e) bendi: Atıkların kaynağında ayrılması ve seçici yıkım esastır. Yönetmelik seçici yıkımı, yapının yıkım öncesinde ve sırasında geri kazanılamayacak maddelerden ayıklanması ve kontrollü yıkılması diye tanımlar.
- 9. madde (c) bendi: İnşaat ve yıkıntı atığı üreticileri atıkları bileşenlerine göre ayrı toplamakla yükümlüdür.
- 18. madde: Yıkıma başlamadan önce belediyeden (mücavir alan dışında mülki amirden) yıkım izni alınır.
- 19. madde: Yıkılacak yapının içindeki geri kazanılabilir malzemeler öncelikle ayrıştırılır. Kapı, pencere, dolap, kaplama, döşeme ve yalıtım malzemeleri ile tehlikeli atıklar binadan ayıklanıp ayrı toplanır. Asbest içeren malzemelerin bulunduğu binalarda asbestle çalışmaya ilişkin iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uyulur.
- 22. madde: Asbest, boya, floresan, cıva, asit ve benzeri tehlikeli atıklar diğerlerinden ayrı toplanır.
Kentsel dönüşüm kapsamında yıkılan binalarda da (6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun) metal ayrımını yıkım takviminin ilk haftasına koymak, sonradan moloz yığınında metal aramaktan çok daha verimlidir.
Yıkımdan önce binadan hangi metaller çıkar?
Aşağıdaki tablo, tipik bir apartman yıkımında metalin nerede durduğunu ve sökümde nelere dikkat edileceğini gösteriyor:
| Bina bölümü | Çıkan metal | Sökümde dikkat | Ayrıntı |
|---|---|---|---|
| Isıtma | Döküm ve panel petek, kalorifer kazanı, kombi, genleşme tankı | Sistem suyu boşaltılır. Gaz tesisatına yetkili firma dışında dokunulmaz. | Demir ve çelik |
| Doğrama | Alüminyum pencere ve kapı, PVC doğrama içindeki çelik takviye, kepenk | Camlar önce çıkarılır; kırık cam metal yığınına karışmaz. | Alüminyum |
| Su tesisatı | Bakır boru, galvaniz boru, pirinç vana ve rakor, termosifon | Vana ve rakorlar borudan ayrılırsa her biri kendi grubuna girer. | Sarı (pirinç) |
| Elektrik | Bina içi kablolar, kolon hattı, sigorta panoları | Elektrik kesilmeden sökülmez. Kablo yakılmaz, kılıfıyla teslim edilir. | Kablo |
| Asansör | Çelik halat, kılavuz rayları, kabin iskeleti, makine dairesindeki motor | Sökümü asansör firmasına bırakılır; motorun sargısı ayrı değerlendirilir. | Demir ve çelik |
| Çatı ve cephe | Çinko ya da bakır oluk ve dere, çelik çatı makası, balkon korkuluğu | Yüksekte çalışma güvenliği sağlanmadan sökülmez. | Çinko ve diğer metaller |
| Ortak alan | Bahçe kapısı, demir parmaklık, posta kutuları, kömürlük kapıları | Beton ayağı kesilerek alınırsa üzerinde beton kalmaz. | Demir ve çelik |
Bir dairenin metali tek başına küçük görünür, ama apartman ölçeğinde toplandığında ayrı yükleme gerektiren bir partiye dönüşür. Bu yüzden metali kat kat değil, malzeme malzeme biriktirin: bütün petekler bir yerde, bütün doğramalar başka bir yerde, borular ve vanalar kendi çuvallarında dursun. Her kalem ayrı yığında olduğunda yükleme sırasında tartı ve sınıf konusundaki konuşma da kısalır.
İnşaat demiri betondan ne kadar ayrılmalı?
Yıkım sonrası demir, şantiyedeki en hacimli metaldir ama aynı zamanda en kirli olanıdır. Betonun ağırlığı demir yerine sayılamayacağı için alıcı bu demiri temizlik derecesine göre gruplar. Sahada genelde dört grup oluşur:
- Temiz artık demir: Yeni inşaatta kesimden artan çubuklar, kullanılmayan filizler, etriye artıkları. Üzerinde beton yoktur.
- Hasır çelik ve iskele elemanları: Bükülmüş hasır, eğilmiş iskele boruları, kalıp bağlantı parçaları. Beton bulaşığı azdır, şekilleri düzensizdir.
- Az betonlu demir: Kırıcı ile ayrılmış, üzerinde ince harç tabakası kalan demir.
- Betonlu kırma demir: İri beton parçalarının hâlâ tutunduğu demir. Ayıklama emeği bu grupta en yüksektir.
Yıkım ekibine ilk günden "demiri betondan ayırırken temiz olanı ayrı yığına atın" demek, sonradan kırma demir yığınından temiz parça seçmekten kolaydır. Demir hurdanın çelikhane gözüyle nasıl sınıflandığını demir hurda sınıfları yazımızda anlattık.
Yükleme yeri nasıl planlanır?
Şantiyede yer daima kıttır. Metal yığınları için baştan bir köşe ayırmak, hem yıkım ekibinin hem de yükleme aracının işini kolaylaştırır. Planlarken şunlara bakın:
- Ayrı yığınlar: Demir, alüminyum, bakır ve pirinç, kablo için ayrı yerler belirleyin. Küçük ve değerli parçaları (vana, rakor, kablo) çuval ya da big bag içinde toplayın.
- Molozdan mesafe: Metal yığını moloz yığınına bitişik olursa iş makinesi ikisini birbirine karıştırır. Arada boşluk bırakın.
- Zemin: Aracın yanaşacağı yerin taşıma gücü olsun. Yağmurdan sonra çamura dönen bir zemin yüklemeyi günlerce erteleyebilir.
- Üst engeller: Elektrik hattı, ağaç dalı ya da komşu binanın saçağı, kepçeli ya da vinçli aracın çalışmasını engelleyebilir.
- Yol durumu: Yükleme sırasında araç yola taşacaksa saatini mahallenin trafiğine göre seçin.
Moloz, tuğla ve beton ayrı bir atık yönetimine tabidir. Yönetmeliğin 13. maddesi, inşaat ve yıkıntı atıklarının belediyenin ya da mülki amirin gösterdiği tesisler dışında herhangi bir yere dökülmesini yasaklar. Metal yığınını molozdan ayrı tutmak bu iki akışı da karıştırmamanın en basit yoludur.
Kentsel dönüşüm yıkımlarında sık yapılan hatalar
Dönüşüm projelerinde kat maliklerinin taşınmasıyla yıkım arasında genelde bir süre geçer. Bu arada metalin bir kısmı ya kaybolur ya da yanlış yere gider. Sık gördüğümüz hatalar şunlar:
- Peteklerin binada bırakılması: Daireler boşaltılırken petekler çoğu zaman duvarda bırakılır, çünkü sökmek uğraştırır. Yıkım günü bu petekler molozun içine gider.
- Kabloların yakılması: Bakırı çıkarmak için kablo yakmak, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 8. maddesindeki kirletme yasağına aykırıdır; üstelik bakırı yanık bakıra çevirir. Ayrıntısını kablo yakmak neden yasak yazımızda anlattık.
- Tehlikeli malzemenin metale karışması: Floresan lamba, boya kutusu ya da asbest şüphesi olan levha metal yığınına atılırsa yığının tamamı sorunlu hâle gelir. Yönetmelik bunların ayrı toplanmasını ister.
- Gözetimsiz metal yığını: Sökülüp bahçede bekletilen bakır boru ve kablo, yıkım günü gelmeden eksilebilir. Değerli grupları kapalı bir yerde ya da kilitli bir konteynerde tutun.
- Beton ayaklı parmaklıkların olduğu gibi atılması: Bahçe parmaklığı ya da korkuluk beton ayağıyla birlikte söküldüğünde demir, betonlu kırma grubuna düşer. Ayağı kesmek birkaç dakikalık iştir.
Yıkım öncesi için önerdiğimiz sıra
- Elektrik, doğal gaz ve su bağlantılarının ilgili kurumlarca kapatılması.
- Asbest içerdiğinden şüphelenilen malzemelerin uzman tarafından tespiti ve diğer işlerden önce ayrı sökümü.
- Isıtma ve su tesisatının sökülmesi; peteklerin ve kazanın boşaltılarak indirilmesi.
- Doğramaların ve camların sökülmesi; camın ayrı, metalin ayrı toplanması.
- Kablo, pano, asansör aksamı ve çatı metallerinin sökülmesi.
- Yıkım ve ardından demirin temizlik derecesine göre ayrılması.
Sökümü kimin yapacağı yıkım sözleşmesinde belirlenir. Cepheden alüminyum kompozit panel sökülüyorsa onu düz alüminyumla karıştırmayın; ayrımını kompozit panel hurdası sayfasında anlattık. Biz metal yığınlarının fotoğraflarını görünce hangi grupların ayrı yükleneceğini ve aracın sahaya nasıl yanaşacağını telefonda konuşuyoruz.
Sıkça Sorulan Sorular
Yıkım başladıktan sonra metal ayırmak için geç mi kalınmış olur?
Geç değil, ama zorlaşır. Yıkım sırasında petek, boru ve doğrama molozun içine gömülür ve iş makinesiyle ayıklamak hem yavaş hem de kayıplıdır. Henüz yıkılmamış kat ya da bölüm varsa oradaki metali önceden çıkarmak yine de fark yaratır.
Asansör motoru ve halatı ayrı mı değerlendirilir?
Evet. Halat ve raylar çelik grubuna girer. Motorun içinde bakır ya da alüminyum sargı bulunur ve bütün hâlde ya da sökülmüş olarak ayrı değerlendirilir. Makine dairesindeki pano ve kablolar da kendi grubuna ayrılırsa motorun değerlendirilmesi netleşir.
Çatıdaki eski oluklar hangi metaldir, nasıl anlaşılır?
Oluk ve dereler çinko, galvaniz sac ya da bakır olabilir. Bakır zamanla kahverengi ve yeşilimsi bir renk alır, kesildiği yerde kırmızımsı parlar. Çinko mat gridir ve mıknatıs tutmaz; galvaniz sac ise mıknatısı tutar ve kaplaması yer yer paslanır. Emin değilseniz kesitin fotoğrafını gönderin.
Şantiye ve yıkım işlerinde hangi bilgileri istediğimizi şantiye, yıkım ve çelik yapı hurdası sayfamızda bulabilirsiniz.
