Sarı hurda, piyasada pirincin günlük adıdır: bakır ile çinkonun alaşımı. Evde musluk, kalorifer vanası, rakor ve kapı kolu olarak; atölyede torna talaşı, kesim artığı ve hatalı parça olarak çıkar. Sarıyı bakırdan, bronzdan ve kaplamalı çelikten ayırıp metal olmayan parçalarını sökerek teslim ederseniz tek sınıfta değerlendirilir. Elinizdekinin ne olduğundan emin değilseniz önce fotoğraf gönderin; malzemeyi görünce hangi gruba girdiğini söylüyoruz.
Sarı (pirinç) hurdasının türleri
Pirinçteki çinko oranı genellikle yüzde 5 ile 45 arasındadır. Çinko arttıkça renk altın kırmızısından açık sarıya döner. Talaşlı imalatta kullanılan pirince ayrıca yüzde 3,5'e kadar kurşun katılır; kurşun talaşın kırılmasını kolaylaştırır. Bu yüzden aynı "sarı" adı altında birbirinden farklı malzemeler toplanır. Hurdada en sık karşılaştığımız gruplar şunlardır:
| Tür | Nasıl tanınır | Değerini düşüren durum | Teslimden önce ne yapılmalı |
|---|---|---|---|
| Tesisat sarısı (vana, rakor, nipel, kollektör) | Ağır, dökme ya da dövme gövde; dişli uçlar; kazıyınca sarı parlaklık | Çelik kol, plastik kelebek, conta, içinde kalan su ve kireç | Kolları ve kelebekleri sökün, suyunu boşaltın, kireçli olanları ayrı tutun |
| Krom ya da nikel kaplı armatür (batarya, musluk, duş seti) | Dışı gümüş renginde parlak; çizilen yerde altından sarı çıkar | Kartuş, plastik kapak, hortum, altı pirinç olmayan ucuz gövdeler | Kaplamalıları kaplamasızlardan ayırın, kartuş ve hortumu çıkarın |
| Pirinç talaşı | Kısa, kırık, parlak sarı kıvrımlar; otomatik torna altında birikir | Kesme yağı, emülsiyon, çelik ya da alüminyum talaşının karışması | Tezgâh başına ayrı kap koyun, yağını süzdürün, başka talaşla karıştırmayın |
| Temiz kesim artığı ve hatalı parça | Çubuk ucu, profil kırpıntısı, ölçü tutmamış işlenmiş parça | Üzerine takılı çelik pim, yay ya da vida | Yabancı parça varsa söküp ayrı kaba atın |
| Karışık ev sarısı (kapı kolu, şamdan, süs eşyası, kilit göbeği) | Renk, ağırlık ve işçilik birbirinden farklı; kimisi yalnız kaplama | Sarı boyalı ya da kaplamalı demir, içine dökülmüş alçı veya kurşun ağırlık | Mıknatısla tek tek kontrol edin, tutanları ayırın |
| Radyatör ve eşanjör parçaları | Sarı boru ya da sarı başlıklar, bazen bakır ve alüminyum lamellerle birlikte | Bakır, alüminyum ve sarının birbirine lehimli ya da sıkıştırılmış olması | Sökülebiliyorsa ayırın; sökülemiyorsa bütün hâliyle fotoğraf gönderin |
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Sarıyla en sık karışan üç malzeme bakır, bronz ve sarıya boyanmış ya da kaplanmış çeliktir. Ayırmak için laboratuvar gerekmez; aşağıdaki sırayı izlemek çoğu parçada yeterli olur.
- Temiz bir yüzey açın. Kir, kireç ve oksit rengi gizler. Parçanın görünmeyen bir köşesini eğe ya da zımparayla birkaç kez sürtün. Yeni açılan yüzeyin rengine bakın.
- Rengi karşılaştırın. Bakır kızıl ya da somon rengindedir. Pirinç, çinko oranına göre altın sarısından açık, yeşilimsi sarıya kadar değişir. Çinkosu az pirinç kırmızımsı görünüp bakırla karıştırılabilir; bu tür parçaları ayrı tutup bize sorun. Ayrıntılı karşılaştırma için bakır ile sarı hurdanın ayırt edilmesi yazısına bakabilirsiniz.
- Mıknatısı yaklaştırın. Demir içermeyen pirinç mıknatısa yapışmaz. Mıknatıs bir noktada tutuyorsa orada çelik bir vida, yay ya da gövde vardır. Parçanın tamamı tutuyorsa üstü sarı kaplanmış çelik ya da demirdir; o parça sarı değil, demir hurdası grubuna girer.
- Bronzu ayrı düşünün. Bronz teknik olarak bakır ile kalayın alaşımıdır. Rengi koyu, kahveye çalan altın tonundadır. Burç, yatak, dişli ve bazı pompa parçalarında görülür. Bronzu sarı torbasına atmayın; ayrı bir kaba koyun, hazırlığını kalay, nikel ve bronz sayfasında anlattık.
- Kaplamalı kolun kırık yerine bakın. Kapı kolu ve batarya gövdelerinin bir kısmı pirinç değil, çinko esaslı zamak dökümdür; kırılan yerin içi sarı değil gri ve tanelidir. Bu parçaları sarıya katmayın, çinko ve zamak hurdası olarak ayrı verin.
Ateşle, asitle ya da kimyasal bir sıvıyla test yapmayın. Kaplamalı parçalar ısıtılınca zehirli duman çıkarabilir; asit de hem size hem malzemeye zarar verir. Kararsız kaldığınız parçayı ayrı bırakmanız yeterli, gerisini biz bakarak ayırırız.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Sarıda değeri belirleyen, içindeki bakır oranı ve parçanın ne kadar saf teslim edildiğidir. Aşağıdaki durumlar, malzemenin daha düşük bir gruptan alınmasına yol açar:
- Takılı çelik ve plastik: Vana kolu, batarya kartuşu, kapı kolunun içindeki çelik mil gibi parçalar sökülmeden gelirse, tartıda pirinç sayılmazlar.
- Kaplama: Krom ve nikel kaplı armatür, temiz sarıyla aynı grupta tutulmaz. Altının ne olduğunu kaplama gizlediği için ayrıca kontrol gerekir.
- Yağlı ya da ıslak talaş: Kesme yağı ve emülsiyon ağırlık yapar, eritme sırasında da sorun çıkarır. Süzülmemiş talaş temiz talaşla bir tutulmaz.
- Talaş karışımı: Pirinç talaşına çelik ya da alüminyum talaşı karıştığında ayırmak çok zordur. Karışık talaş, her iki metalin de altında değerlendirilir.
- Kireç, toprak ve tortu: Uzun süre toprakta kalmış ya da içi kireç bağlamış tesisat parçasında, metal olmayan kısım ağırlığa yansır.
- Bakır ve bronzun içine karışması: Değeri farklı metaller tek torbada gelince, toplam en düşük olanın hesabına yaklaşır.
Günlük fiyatın hangi etkenlerle oluştuğunu hurda fiyatları sayfasında rakam vermeden anlattık.
Teslime hazırlık
Ayırma
En az dört kap yeterlidir: temiz sarı, kaplamalı sarı, talaş ve "emin değilim" kabı. Bakır, bronz ve kablo varsa her biri kendi kabına gider. Bakırla ilgili sınıflar için bakır hurdası sayfasını okuyabilirsiniz.
Söküm
Vana kollarını, plastik kelebekleri, hortumları ve contaları çıkarın. Sökmek parçaya zarar vermiyorsa batarya kartuşunu da alın. Paslanmış vidayı zorlamak yerine o parçayı olduğu gibi "emin değilim" kabına koyun.
Sökmeye değer mi, bütün mü vermeli?
Her parçayı sökmek gerekmez. Karar için iki soruyu sorun: Yabancı parça elle ya da tek bir tornavidayla çıkıyor mu? Çıkan parça, pirince göre belirgin bir ağırlık tutuyor mu? İkisine de evet diyorsanız sökün. Plastik kelebek, hortum ve vana kolu genellikle bu gruptadır. Çıkarmak için parçayı kesmeniz, ısıtmanız ya da saatlerce uğraşmanız gerekiyorsa bütün hâliyle ayrı bir kaba koyun. Birbirine lehimli radyatör başlıkları ve sıkışmış kartuşlar çoğunlukla bu ikinci gruba girer. Bütün gelen parçanın hangi grupta değerlendirileceğini malzemeyi görünce söyleriz.
Talaşın taşınması
Talaşı delikli bir kapta ya da eğik bir zeminde süzdürün, sonra ağzı kapanan çuval veya varile alın. Yağ sızdıran kap, araçta ve yolda kayma tehlikesi yaratır.
Güvenlik
Tesisattan sökülecek vana ve rakorlarda önce suyu kesin, hattın basıncını boşaltın. Doğal gaz hattına bağlı vana, sayaç bağlantısı ya da rakoru kendiniz sökmeyin; bu iş yetkili gaz firmasınındır. Keskin kenarlı kesim artığını eldivenle taşıyın.
Atölyenizde düzenli talaş ve kesim artığı çıkıyorsa birikim ve teslim düzeni için sanayi sitesi ve atölye hurdası sayfasına göz atın.
Almadığımız durumlar
- Dolu ya da patlamamış fişek ve mühimmat: Pirinç olsa da almıyoruz. Böyle bir malzemeye dokunmayın, polise ya da jandarmaya bildirin.
- Takılı ve gazlı hat parçaları: Hâlâ doğal gaz hattına bağlı olan vana ve sayaç bağlantılarını sökmüyoruz. Önce yetkili firma hattı kapatıp parçayı söker.
- Sarı görünümlü plastik ve yaldızlı süs: Rengi sarı olsa da metal değildir, sarı hurdanın içine katılmaz. Ayrılmış plastik parçaları, boyalı alçı ve seramik süsleri almıyoruz.
- Kaynağı belirsiz malzeme: Kamuya ait olduğu belli olan kapak, levha ya da tesisat parçasını almıyoruz. Nereden çıktığı anlaşılmayan parçanın kaynağını da teslimden önce soruyoruz.
Sarı hurdanızı ayırdıktan sonra fotoğrafını gönderin; hangi kabın hangi gruba girdiğini söyleyelim ve teslimi birlikte planlayalım. Adres ve çalışma saatleri iletişim sayfasında yer alıyor.
