Kalay, nikel ve bronz; bakır ya da demir kadar sık çıkmayan, ama ayrı tutulduğunda karışık hurdadan çok daha iyi değerlendirilen metallerdir. Elektronik tamircisinin lehim teli ve pota artığı, kaplama atölyesinin nikel anotları, makine bakımında değişen bronz burç ve yataklar bu grubun en sık gelen kalemleridir. Parçanın ne olduğundan emin değilseniz fotoğrafını gönderin; cinsini birlikte belirleyip teslimi ona göre planlayalım.
Bu sayfada hangi metaller var?
Bu grupta kalay ve lehim, saf nikel ile nikel alaşımları, bronzun farklı çeşitleri ve motor yataklarında karşılaşılan beyaz metal yer alıyor. Aşağıdaki tabloda her birini nereden tanıyacağınızı ve teslimden önce neye dikkat etmeniz gerektiğini topladık.
| Parça | Nereden tanırsınız | Değerini ne düşürür | Teslim için hazırlık |
|---|---|---|---|
| Kalay çubuk ve külçe | Gümüşi beyaz, yumuşak; çubuğu bükerken hafif bir çıtırtı duyulur. Bu sese "kalay çığlığı" denir ve kristallerin kaymasından gelir. | Üstünde boya, cüruf ya da başka metal parçası kalması | Külçeleri kuru bir kasada, başka metallerden ayrı tutun |
| Kurşunlu lehim teli ve çubuğu | Elektronikte en çok 60/40 ve 63/37 kalay-kurşun lehim kullanılır. Makaranın etiketinde "Sn60Pb40" ya da "Sn63Pb37" gibi bir kod yazar. | Kurşunsuz lehimle aynı poşete girmesi | Etiketli makaraları etiketiyle birlikte, ayrı poşette getirin |
| Kurşunsuz lehim | Çoğu kalay-gümüş-bakır (SAC) alaşımıdır; etikette "SAC305" ya da "Sn-Ag-Cu" görülür. Erime noktası kurşunlu lehimden belirgin şekilde yüksektir. | Etiketin kaybolması, cinsinin bilinmemesi | Etiketi okunmuyorsa makaranın fotoğrafını gönderin |
| Lehim potası cürufu | Dalga lehim makinesinin potasında yüzeyde biriken, oksitlenmiş gri ve pütürlü kabuk. | Flux kalıntısı, toz ve metal olmayan parçalarla karışması | Kapaklı, kuru bir kovada; temiz lehimden ayrı |
| Nikel anot ve saf nikel | Parlak gri plaka, kırpıntı ya da bilye; kütle hâlindeki nikel mıknatısa tutunur. | Kaplama banyosu sıvısı ve tuz kalıntısı | Banyo sıvısını süzdürüp anotları kurutun, sıvıyı getirmeyin |
| Nikel alaşımları (Monel, Inconel) | Pompa mili, ısı eşanjörü borusu, türbin ve turbo parçası; çoğu zaman paslanmaz çeliğe benzer. | Paslanmaz çelikle karışması | Varsa malzeme sertifikasını ya da alaşım kodunu yazın |
| Fosfor bronzu | Kızıla çalan turuncu ton; burç, yay, kayar elektrik kontağı ve yatak olarak çıkar. | Sarı (pirinç) parçalarla aynı kasaya atılması | Bronzları pirinçten ayrı kasaya koyun |
| Alüminyum bronzu | Altın sarısına yakın renk; gemi pervanesi, deniz suyu pompası ve vana gövdesinde görülür. | Üstündeki çelik cıvata ve contalar | Sökülebilen çelik bağlantıları ayırın |
| Beyaz metal (babbitt) yatak | Kaymalı yatağın iç yüzeyine dökülmüş yumuşak, gümüşi astar; kalay ya da kurşun esaslı olabilir. | Çelik ya da döküm yatak gövdesine yapışık olması | Gövdeden ayırmaya uğraşmayın, bütün olarak gösterin |
Atölyede bu metaller çoğunlukla bakım ve arıza işinde birikir: elektronik kart onarımında lehim artığı, kaplama hattında aşınan anotlar, eski bir pres ya da pompa söküldüğünde ortaya çıkan bronz burçlar. Evde ise daha nadirdir; eski bir müzik aletinin metal aksamı ya da bir tamir çantasında kalan lehim makarası olarak karşınıza çıkabilir.
Çinko, zamak ve kurşun artık ayrı sayfalarda
Çinko oluk ve levha ile zamaktan dökülmüş kol ve armatür gövdeleri için çinko ve zamak hurdası sayfasına; kurşun boru, levha ve balans ağırlıkları için kurşun hurdası sayfasına bakın. Bu iki metalin tanınması, güvenli taşınması ve teslim koşulları orada ayrıntılı anlatılıyor. Lehim artığınız kurşunluysa yine bu sayfadaki lehim grubunda değerlendirilir.
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Bu gruptaki parçalar çoğu zaman paslanmaz çeliğe, pirince ya da gümüşe benzer. Yanlış kasaya girmelerini önlemek için şu sırayı öneriyoruz:
- Mıknatıs: Oda sıcaklığında mıknatısa tutunan dört elementten biri nikeldir; diğerleri demir, kobalt ve gadolinyumdur. Bu yüzden mıknatıs tutan parlak bir anot plakası demir sanılmamalıdır. Tersi de geçerli: Monel ailesinin bazı alaşımları hiç mıknatıs tutmaz ve paslanmaz çelikle karışır. Mıknatıs tek başına karar vermez, yalnız ilk ayrımı yapar.
- Renk ve kesit: Bronz pirinçten daha koyu ve kızıldır; alüminyum bronzu ise altın sarısına yakındır. Emin değilseniz parçayı sarı (pirinç) hurda kasasına değil, ayrı bir poşete koyun.
- Etiket ve kod: Lehim makarası, nikel anot kutusu ya da makine çizimindeki alaşım kodu en kesin bilgidir. Etiketi atmadan fotoğraflayın.
- Adı yanıltanlar: Konserve kutusu "teneke" olsa da kalay değil, ince kalay kaplı çeliktir ve demir grubuna girer. Alpaka da adına rağmen gümüş içermez; bakır, nikel ve çinko alaşımıdır, yaygın bileşimi %60 bakır, %20 nikel ve %20 çinkodur.
Kesin sonuç için asit damlatmak, ocakta eritmek ya da şaloma tutmak önermiyoruz. Kurşunlu lehim ısıtıldığında kurşun buharı çıkar, kaplama artıkları ise kimyasal kalıntı taşıyabilir. Emin olmadığınız parçayı olduğu gibi bırakın, görerek ayıralım.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Bu metallerde değeri en çok cinsin netliği belirler. Aynı kilodaki iki yükten ayrılmış ve etiketli olan her zaman daha iyi değerlendirilir. Fiyatı aşağı çeken başlıca durumlar:
- Kurşunlu ve kurşunsuz lehimin karışması: İkisi aynı poşete girdiğinde yük, içindeki en düşük sınıfa göre konuşulur.
- Bronz ile pirincin aynı kasada olması: Bronz kalaylı, pirinç çinkolu bir bakır alaşımıdır; karışınca ikisi de doğru sınıfına giremez.
- Nikel alaşımının paslanmaz sanılması: Inconel ya da Monel parça paslanmaz yığınına atılırsa ayrı değerlendirilme şansı kaybolur.
- Kaplama ile kütle metalin karışması: Nikel kaplı bir çelik musluk nikel değildir. Gövde metali neyse o gruba girer.
- Yabancı madde: Lehim cürufunda flux ve toz, anotta banyo tuzu, burçta yağ ve talaş.
Borsanın, kurun ve sınıfın fiyata etkisini fiyat rehberimizde rakam vermeden açıkladık.
Teslime hazırlık
Her cinsi ayrı poşete ya da kasaya koyun ve üstüne kâğıt bantla ne olduğunu yazın: "kurşunlu lehim", "SAC lehim", "nikel anot", "fosfor bronzu burç" gibi. Küçük miktar için kalın bir naylon poşet yeterlidir. Ek olarak şu önlemleri istiyoruz:
- Nikelli parçalar: Nikel, duyarlı kişilerde temas alerjisi yapabilen bir metaldir. Anot ve kırpıntıyı eldivenle toplayın.
- Lehim artığı: Kurşunlu lehimle çalıştıktan sonra ellerinizi yıkayın, pota cürufunu kapaklı kapta bekletin ve çocukların ulaşamayacağı yerde tutun.
- Saf kalay külçe: Saf kalay 13,2 °C'nin altında yavaşça gri, kırılgan bir yapıya dönüşebilir. Uzun süre soğuk bir depoda bekletmek yerine iç mekânda saklayın.
- Yatak ve burç: Bronz burcu ya da beyaz metal yatağı gövdesinden sökmek için ısıtmayın, kesmeyin. Bütün hâliyle fotoğrafı yeterli.
Fotoğraf çekerken parçanın yanına bir kalem ya da çakmak koymanız boyutu anlamamızı kolaylaştırır. Toplu miktarda kasaların sayısını ve yaklaşık ağırlığını yazmanız yeterli.
Almadığımız durumlar
Bu grupla birlikte gelebilen ama teslim almadığımız kalemler ve gidecekleri yer:
- Kaplama banyosu sıvısı, flux ve lehim pastası kutuları: Kimyasal bulaşmış ambalaj ve sıvılar tehlikeli atıktır. Belediyenizin atık birimine ya da bu atık için izinli firmalara başvurun.
- Şarjlı piller ve lityum bataryalar: Nikel içerse de pil olarak almıyoruz. Market ve belediyelerdeki atık pil kutularını kullanın.
- Kurşunlu cam ve kristal: Cam almıyoruz; belediyenin cam kumbaralarına bırakın.
- Mühimmat ve av saçması kalıntısı: Kolluk kuvvetlerine bildirin.
Kâğıt, karton, kitap, plastik ve PVC alımı yapmıyoruz. Metal hurdasını bu malzemelerden ayrı tutun.
Lehim ve kart onarımından çıkan artık genelde elektronik kartlarla birlikte birikir; kartlar için elektronik kart hurdası sayfasına, tezgâh başında her hafta biriken artığı düzenli teslim etmek isterseniz atölye hurdası sayfasını okuyun. Fotoğraf ve adres için iletişim sayfasındaki yolları kullanabilirsiniz.
