Çinko hurdası, çatı oluğundan söküp sakladığınız gri levhalardan kapı kolu ve batarya gövdesi gibi zamak döküm parçalara kadar uzanan bir gruptur. Halk arasında tutya da denir; TDK sözlüğünde tutya kelimesinin karşılığı çinkodur. Bu kalemleri alıyoruz. İlk adım basit: parçaların bir fotoğrafını çekip bize gönderin ya da arayın, ne olduğunu birlikte ayıralım, sonra teslimi konuşalım.
Çinko hurdasının türleri
Çinko evde ve atölyede birkaç farklı kılıkta çıkar. Saf ya da saf ona yakın levha bir sınıftır, zamak denen döküm alaşımı başka bir sınıftır. Aşağıdaki tablo, elinizdeki parçanın hangi grupta olduğunu görmenize yardım eder.
| Parça | Ayırt edici görünüm | Değer kaybettiren hâl | Hazırlık |
|---|---|---|---|
| Çinko levha ve kesim artığı | Mat gri, zamanla açık gri bir patina tutar; mıknatıs yapışmaz | Üstünde katran, zift ya da yalıtım keçesi kalması | Keçe ve bant parçalarını sıyırın, levhaları üst üste koyun |
| Çatı oluğu, iniş borusu, baca kaplaması | Yarım daire kesitli oluk, kıvrık dikişli baca eteği; eski yapılarda sık görülür | Çivi, demir kanca ve kelepçe takılı kalması, içinde toprak ve yaprak | Demir kancaları sökün, olukların içini boşaltın |
| Zamak döküm: kapı kolu, kilit gövdesi, batarya gövdesi | Üstü krom ya da nikel kaplı, ağır ama pirinçten hafif; kırık yerinde gri iç | İçinde çelik yay, mil ve plastik parça bırakılması | Vidaları ve çelik pimleri çıkarın, plastik başlıkları ayırın |
| Külçe ve döküm artığı | Döküm atölyesinden çıkan yolluk, çapak ve hatalı parça | Kalıp yağı, toz ve başka alaşımın karışması | Alaşım türüne göre ayrı kasa ya da çuval kullanın |
| Çinko kurban anot | Tekne gövdesine, iskele ve boru hattına vidalanan blok ya da disk; yüzeyi aşınmış | Çelik taşıyıcı ve cıvatanın üstünde kalması, deniz kabuğu | Taşıyıcı demiri sökün, kabuğu kazıyın |
Zamak, çinko esaslı bir alaşım ailesidir. İçinde yüzde 4 civarında alüminyum, az miktarda magnezyum ve bazı türlerinde bakır bulunur. Basınçlı dökümle şekillendiği için ince ve süslü parçalarda tercih edilir; banyo armatürü, mobilya ve kapı donanımı, ev aletleri ve otomotiv parçaları başlıca kullanım yeridir.
Saf çinko levha ise daha çok binalarda karşımıza çıkar. Çatı ve cephe kaplaması, dere ve oluk, baca etekleri bu malzemeden yapılır; eski yapıların yenilenmesinde bu parçalar topluca sökülür. Kurban anot dediğimiz bloklar da çinkodur: tekne gövdesinde, iskele ayağında ve gömülü boru hattında çeliğin yerine kendisi aşınsın diye takılır. Aşınmış anot değişince eski blok hurdaya ayrılır ve bizim çinko grubumuza girer.
Karıştırılan metallerden nasıl ayrılır?
Çinko en çok üç malzemeyle karışır: galvanizli sac, pirinç ve alüminyum. Ayırmak için asit, yakma ya da taşlama gerekmez. Aşağıdaki sırayı izleyin.
- Mıknatıs: Mıknatıs parçaya yapışıyorsa o parça çinko değildir. Galvanizli sac aslında çelik bir levhadır, üstünde yalnız ince bir çinko kaplama vardır. Bu yüzden galvaniz oluk, galvaniz boru ve galvaniz tel bizde demir hurdası olarak tartılır.
- Renk ve kaplama: Pirinç sarıdır, zamak ise gri bir metalin üstüne kaplama yapılmış hâlidir. Kaplamanın aşındığı köşeye bakın; altında gri metal görüyorsanız parça büyük olasılıkla zamaktır, sarı görüyorsanız sarı ve pirinç sayfasındaki gruba girer.
- Ağırlık hissi: Çinkonun yoğunluğu 7,14 g/cm³ civarındadır, pirincinki 8,4–8,73 g/cm³ aralığındadır. Aynı boyuttaki iki koldan pirinç olan elde belirgin biçimde daha ağır gelir. Alüminyum ise ikisinden de çok hafiftir.
- Kırık yüzey: Kırılmış bir zamak parçanın iç yüzü gri ve tanelidir. Bu kontrolü yalnız zaten kırık parçada yapın; sağlam parçayı kırmaya uğraşmayın.
Pirinç de çinko içerir; türüne göre yüzde 3 ile 45 arasında. Ama bir alaşım olarak ayrı satılır. İkisini aynı çuvala koymak hem çinkonun hem pirincin doğru sınıfta değerlendirilmesini engeller.
Fiyatı düşüren karışımlar ve kirlilik
Çinko hurda fiyatını belirleyen asıl şey, parçanın hangi sınıfa girdiği ve ne kadar yabancı madde taşıdığıdır. Bize gelen partilerde değeri en çok düşüren durumlar şunlardır:
- Oluk ve baca kaplamasının üstünde katran, zift, silikon ya da su yalıtım malzemesi kalması.
- Zamak kol ve kilitlerin içindeki çelik yay, mil ve vidaların sökülmemesi.
- Galvanizli çelik parçaların çinko levhayla aynı yığına atılması.
- Boya ve plastik kaplamalı parçaların çıplak levhayla karışması.
- Toz, toprak, kum ve nem; özellikle uzun süre açıkta bekleyen olukta.
- Kurşun ya da kalay lehim artığının levha birleşim yerlerinde kalması. Kurşun ayrı bir kalemdir, bunun için kurşun hurdası sayfasına bakabilirsiniz.
Rakam vermiyoruz, çünkü çinko fiyatı borsa ve kur hareketine bağlı olarak sık değişir ve partinin temizliğini görmeden söylenen sayı yanıltıcı olur. Fiyatın neye göre oluştuğunu hurda fiyatları rehberinde ayrıntılı anlattık.
Teslime hazırlık
Hazırlık kısa sürer ama sonuca doğrudan yansır. Önce gri levha ve oluğu bir yere, zamak döküm parçaları ayrı bir kasaya, galvanizli çeliği de üçüncü bir yığına ayırın. Kapı kolu ve batarya gövdesi gibi küçük parçaları sağlam bir kasa ya da çuvalda toplamak, hem taşımayı hem tartımı kolaylaştırır.
Uzun oluk ve levhaları kesmeye ya da ısıtıp ezmeye çalışmayın. Çinko oda sıcaklığında serttir ve kolayca çatlar; ancak 100–150 °C arasında yumuşar, bu da birçok kişiyi şaloma kullanmaya yöneltir. Bunu önermiyoruz. Çinkonun erime sıcaklığı 419,5 °C, kaynama sıcaklığı 907 °C civarındadır; galvanizli ya da çinko parça yüksek ısıya maruz kaldığında çinko buharlaşır ve havada çinko oksit dumanı oluşur. Bu dumanı solumak metal dumanı ateşi denen tabloya yol açar: maruziyetten birkaç saat sonra titreme, ateş ve kas ağrısı başlar. Parçayı olduğu boyutta bırakın, uzunluğu sorun oluyorsa bunu bize baştan söyleyin.
Çatıdan oluk sökecekseniz yüksekte çalışmanın riskini de hesaba katın. Bina yenilemesi ya da yıkım sırasında çıkan çinko ve diğer metaller için şantiye ve yıkım hurdası hizmetimize, ev ya da dükkân boşaltırken biriken parçalar içinse ev ve işyeri boşaltma sırasında hurda alımını anlatan sayfa yol gösterir.
Tartımı dijital terazide yapıyoruz; ağır ve büyük yükte kantar fişi çıkıyor. Tartım bitince parayı nakit veriyoruz, isteyene havale ya da EFT ile.
Almadığımız durumlar
Her çinko içeren atık hurda metal sayılmaz. Şu kalemleri almıyoruz:
- Galvanizleme tesisi atıkları: Sıcak daldırma galvaniz banyosundan çıkan cüruf, çinko külü, ıskarta flaks ve baca filtresi tozu, Atık Yönetimi Yönetmeliği (RG 02.04.2015, sayı 29314) EK-4 listesinde 11 05 grubunda yer alır. Bunların bir kısmı, örneğin ıskarta flaks ve gaz arıtım katı atığı, tehlikeli atık olarak işaretlidir. Bu atıklar tesisin kendi atık yönetim planıyla, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın izin verdiği tesislere gönderilmelidir; Bursa'da bilgi için İl Müdürlüğü'ne başvurun.
- Kimyasal bulaşmış kap ve bidonlar: Çinko kaplama ya da boya kimyasalı taşımış ambalajlar tehlikeli atık yoluyla bertaraf edilir.
- Pil: Çinko-karbon ve alkalin piller metal hurdası değildir; market ve belediye pil toplama kutularına bırakılır. Lityum pil de almıyoruz.
- Cam, lastik, ahşap, palet, tekstil ve moloz: Bunlar için belediyenin atık toplama noktalarına ya da moloz döküm alanlarına yönelin.
Çinkoyu kurşun, kalay ve bronzla birlikte bir dükkândan topluyorsanız diğer metaller sayfası karışık partiyi nasıl gruplayacağınızı anlatır. Günün fiyatını öğrenmek için önce fiyat rehberine bakın, sonra parçaların fotoğrafını gönderip bizi arayın.
