Kablo yakmak yasaktır. 2872 sayılı Çevre Kanunu'nun 8. maddesi atığı çevreye zarar verecek biçimde havaya, suya ya da toprağa vermeyi yasaklar; 20. maddesi buna idari para cezası bağlar. Atık Yönetimi Yönetmeliği de atıkların doğrudan havaya verilmemesini ve düşük sıcaklıkta yakılmamasını şart koşar. Yakmak kârlı da değildir: yanmış, kırılganlaşmış bakır tel, uluslararası hurda sınıflamalarında üst sınıflardan dışlanır.
Hangi kurallar kablo yakmayı yasaklıyor?
Kablo yakmayı tek cümleyle yasaklayan özel bir madde aramaya gerek yok; genel kurallar zaten bu işi kapsıyor.
- 2872 sayılı Çevre Kanunu, 8. madde (kirletme yasağı): Her türlü atık ve artığı çevreye zarar verecek şekilde, yönetmeliklerdeki standart ve yöntemlere aykırı olarak doğrudan ya da dolaylı biçimde alıcı ortama vermek yasaktır. Kablo yakarken havaya karışan duman da bu yolla ortama verilen bir atıktır.
- Aynı Kanunun 20. maddesi: Kanuna aykırılıklar için uygulanacak idari para cezalarını düzenler. Tutarlar her yıl Bakanlık tebliğiyle güncellendiği için burada rakam vermiyoruz.
- Atık Yönetimi Yönetmeliği (02.04.2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete), 5. madde: Atıklar doğrudan havaya verilmez, düşük sıcaklıklarda yakılmaz, diğer atıklarla karıştırılmaz. Aynı madde, atıkların diğer maddelerle ve yakıtlarla karıştırılarak yakılmasını da yasak sayar.
Bursa'da açıkta yakmayla ilgili şikâyetin adresi de belli. Bursa Büyükşehir Belediyesi, açıkta ateş ve hurda yakma gibi hava kirliliği şikâyetlerine zabıtanın Kabahatler Kanunu kapsamında yaptırım uyguladığını, bu tür durumlarda il ve ilçe zabıta müdürlüklerine ya da ALO 153 Beyaz Masa'ya başvurulmasını yazıyor.
Kablo yanarken ne oluşuyor?
Stockholm Sözleşmesi kapsamında hazırlanan en iyi teknikler rehberinin bakır kablo bölümü, sorunu açıkça tarif ediyor. Kablo kılıfının varilde ya da açık toprak üzerinde, sıcaklık ve hava kontrolü olmadan yakılması orada "için için yakma" olarak geçiyor. Rehbere göre:
- Kılıftaki plastikten gelen klor ve kablodaki yağ kalıntıları, yaklaşık 250 ile 500 °C arasında için için yanarken büyük olasılıkla dioksin ve furan oluşturur.
- Bakır, bu bileşiklerin oluşumunu en güçlü hızlandıran metaldir. Rehber bu yüzden bakır kablo yakmanın önemli bir dioksin kaynağı olabileceğini belirtiyor.
- Dumanda dioksine ek olarak karbon monoksit, kükürt dioksit, polisiklik aromatik hidrokarbonlar, hidrojen klorür, ağır metaller ve kül bulunur.
- Rehber bu yöntemi en iyi teknik ya da çevre uygulaması saymaz ve hiç uygulanmaması gerektiğini yazar.
Dünya Sağlık Örgütü'ne göre dioksinler çok zehirlidir; üreme ve gelişim sorunlarına yol açabilir, bağışıklık sistemine zarar verebilir, hormonlarla etkileşir ve kansere neden olabilir. Çevrede uzun süre kalır, besin zincirinde, özellikle hayvan yağında birikir. İnsanların maruziyetinin yüzde 90'dan fazlası besin yoluyladır. Bu yüzden açıkta yakılan kablonun etkisi dumanla bitmez; dioksin toprağa, oradan da besin zincirine geçebilir.
Yanmış bakır neden daha az eder?
Kabloyu yakanların beklentisi, kılıftan kurtulup temiz bakır satmaktır. Uluslararası hurda ticaretinde yaygın kullanılan ISRI hurda şartnamesi bu beklentiyi boşa çıkarıyor:
- En üst bakır tel sınıflarından biri olan "No. 1 bakır tel", temiz, kaplamasız bakır teldir ve kırılgan hâle gelmiş yanık tel içermemelidir.
- Bir alt sınıf olan "No. 2 bakır tel" bile yakılarak elde edilmiş ve üzerinde kılıf kalıntısı bulunan bakırı, kırılgan yanık teli içermemeli ve külden makul ölçüde arınmış olmalıdır.
Yani yakılmış tel, iki üst sınıfın da dışına düşebilir. Yanma sırasında telin yüzeyi oksitlenir, üzerinde kül ve kılıf kalıntısı kalır, ince teller kırılganlaşır. Stockholm rehberi de soyulmamış kabloya ayrıca prim verilmesini ve kablonun en iyi teknikle çalışan bakır izabe tesislerine gönderilmesini değerlendirilecek bir önlem olarak sayıyor. Kabaca söylersek, sınıflandırma kuralları yakmayı ödüllendirmiyor, cezalandırıyor.
Yakmak yerine ne yapabilirsiniz?
Stockholm rehberi için için yakmanın yerine üç yöntem sayıyor: mekanik kırma (granül hâline getirme), soyma ve 850 °C'nin üstünde, kontrollü yakma tesisinde işleme. Evde ya da atölyede uygulanabilecek olanlarla birlikte seçenekler şöyle:
| Yöntem | Ne gerekir? | Kimin için uygun? | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Kabuklu teslim | Kabloyu türüne göre ayırmak, fiş ve buatları çıkarmak | Az miktar, ince kablo, karışık kablo | Değerlendirme bakır oranına göre yapılır; kesit ve kılıf kalınlığı belirleyicidir |
| Elle ya da makineyle soyma | Kablo soyma aleti ya da küçük soyma makinesi | Kalın kesitli enerji kablosu, düzenli kablo çıkan atölye | İnce kabloda emek, kazançtan fazla olabilir; bıçakla çalışırken eldiven takın |
| Mekanik kırma (granül) | Kırma ve ayırma hattı | Lisanslı geri kazanım tesisi | Evde ya da atölyede yapılan bir iş değildir |
| Yakma | — | Hiç kimse | Yasak; sağlığa zararlı; bakırın sınıfını düşürür |
Kabuklu kablonun içinden ne kadar bakır çıktığını kesit üzerinden hesaplamak mümkün. Bu hesabı NYA, NYM ve TTR örnekleriyle kablodan ne kadar bakır çıkar yazımızda yaptık. Hesap, soyma işinin elinizdeki kesitte zahmetine değip değmeyeceğini kestirmenize yardım eder.
Kabloyu teslime hazırlarken
- Bakır iletkenli ve alüminyum iletkenli kabloları ayrı tutun; aynı çuvala girerlerse önce ayrılmaları gerekir ve karışık çuval, temiz ayrılmış çuval kadar değerlendirilemez.
- Kalın enerji kablosunu, ince tesisat kablosunu ve data-telefon kablosunu ayrı bağlayın.
- Fiş, priz, buat ve kablo kanalı gibi plastik parçaları ayırın.
- Yağa ya da boyaya bulanmış kabloyu temiz kabloyla karıştırmayın.
- Her grubun bir fotoğrafını, mümkünse kesit yazısı okunacak yakınlıkta çekin.
Kablo türlerinin ayrıntılı listesi kablo hurdası sayfamızda duruyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Kılıfı ocakta ya da sobada eritmek de yakma sayılır mı?
Evet. Atık Yönetimi Yönetmeliği atıkların düşük sıcaklıkta yakılmasını ve yakıtla karıştırılarak yakılmasını açıkça yasaklıyor. Stockholm rehberi de dioksinin büyük olasılıkla 250 ile 500 °C arasındaki kontrolsüz, için için yanmada oluştuğunu yazıyor. Ocakta ya da sobada kılıf eritmek de kontrolsüz bir yanmadır; üstelik duman evin içinde kalır.
Mahallede kablo yakıldığını görürsem nereye bildirebilirim?
Bursa Büyükşehir Belediyesi, açıkta hurda yakma şikâyetlerinin il ve ilçe zabıta müdürlüklerine ya da ALO 153 Beyaz Masa'ya yapılmasını istiyor; bu şikâyetlere zabıta Kabahatler Kanunu kapsamında yaptırım uyguluyor. Fabrika ve atölye kaynaklı hava kirliliğinde yetki Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü'nde; ona ALO 181 hattından ulaşılabilir.
Yanmış kabloyu elimde tutuyorum, ne yapmalıyım?
Yanmış teli temiz kabloyla karıştırmadan ayrı bir torbada tutun ve fotoğrafını çekin. Yanık telin sınıfı, yüzeyindeki oksit, kül ve plastik kalıntısına göre değişir; değerlendirmeyi teli görerek yapıyoruz. Bundan sonraki kabloları yakmadan, ayırarak biriktirmeniz hem yasal hem kazançlı olan yoldur.
Kablonuzun fotoğrafını ve yaklaşık miktarını iletişim sayfasındaki kanallardan gönderebilirsiniz.
