Bir kilo kablodan çıkan bakır, kablonun tipine göre çok değişir. Bu yazıdaki örneklerde sonuç 320 gram ile 890 gram arasında. Belirleyici olan iki şey vardır: iletkenin kesiti ve onu saran plastiğin kalınlığı. Tek damarlı kalın tesisat telinin büyük kısmı bakırdır. İnce damarlı, çift kılıflı bir uzatma kablosunda ise ağırlığın yarısından fazlası plastiktir. Aşağıda hesabı kendi kablonuz için nasıl yapacağınızı ve yaygın kablo tipleri için çıkan oranları veriyoruz.
Hesabın temeli: kesit, uzunluk ve yoğunluk
Kablonun üzerinde yazan mm² değeri, iletkenin anma kesitidir. Uluslararası iletken standardı IEC 60228 bu değeri, iletkenin boyutunu tanımlayan ama doğrudan ölçülmeyen bir değer olarak tarif eder. Her kesit için uyulması gereken bir en yüksek elektrik direnci vardır. Yani üreticinin taahhüdü milimetrekareye değil, dirence dairdir. Bu yüzden aşağıdaki hesap bir tahmindir, laboratuvar ölçümü değildir. Ama hurda için fazlasıyla yeterlidir.
Geri kalanı basit geometridir. 1 mm² kesitli, 1 metre uzunluğunda bir tel tam olarak 1 cm³ hacim kaplar. Kablo iletkenlerinde kullanılan bakır için standartlarda esas alınan yoğunluk 20 °C'de 8,89 g/cm³'tür. Bu değer, tavlanmış bakır için yüz yılı aşkın süredir kullanılan uluslararası referanstır. Buradan şu formül çıkar:
Metre başına bakır (gram) = damar sayısı × kesit (mm²) × 8,89
Örnek: üç damarlı, 2,5 mm²'lik bir tesisat kablosunda 3 × 2,5 × 8,89 = 66,7 gram bakır vardır. Bu kablonun 100 metresinden yaklaşık 6,7 kilo bakır çıkar. Yeşil-sarı topraklama damarı da bakırdır ve hesaba girer. Kablo üzerindeki "3×2,5" ya da "3G2,5" yazısı bu damarı zaten sayar.
Kablonun toplam ağırlığını nereden bulursunuz?
Oranı bulmak için bakırla birlikte kablonun bütün ağırlığını da bilmek gerekir. Bunun iki yolu var.
- Üretici kataloğu. Kablo üreticileri her tip için yaklaşık ağırlığı kg/km olarak yayımlar. Bazı Avrupalı üreticiler buna ek olarak bir "bakır indeksi" verir. Bu değeri bakır miktarı sanmayın; aşağıda neden olmadığını anlatıyoruz.
- Kendi tartınız. Kablodan tam 1 metre kesip mutfak terazisinde tartın. Gram cinsinden çıkan sayı, aynı zamanda kg/km değeridir. 1 metrelik parça 175 gram geliyorsa kablonun kilometresi 175 kilodur.
Bakır indeksi konusunda küçük bir uyarı. Bu değeri yayımlayan bir üretici, teknik belgesinde hesabın milimetrekare başına 8,89 değil 9,6 kg/km ile yapıldığını açıklıyor. Aradaki fark, tel çekme sırasındaki fireyi, damarların bükülmesiyle uzayan boyu ve üretim toleranslarını karşılamak içindir. Yani bakır indeksi faturada bakır bedelini hesaplamaya yarayan sektörel bir değerdir, kablonun içinde kalan bakırı göstermez. Aynı belge, gerçek bakır miktarının 8,89 ile yapılan hesaptan da düşük olabileceğini yazıyor.
Bu yüzden aşağıdaki tabloda bakır miktarını formülle hesapladık. Toplam ağırlık için iki üreticinin kataloğunu kullandık: Türkiye'de üretim yapan bir kablo üreticisi ve bir Avrupalı üretici. Marka adı vermiyoruz. Toplam ağırlıklar üreticiden üreticiye birkaç gram oynar, sonuçları aralık olarak vermemizin sebebi bu.
Yaygın kablolar için hesaplanmış tablo
| Kablo | Formülle bakır (g/m) | Katalog toplam ağırlık (g/m) | Bakır oranı | 1 kg kablodan yaklaşık bakır |
|---|---|---|---|---|
| NYA (H07V-U) 1,5 mm² | 13,3 | 18–19 | %70–74 | 700–740 g |
| NYA (H07V-U) 2,5 mm² | 22,2 | 29–30 | %74–77 | 740–770 g |
| NYA (H07V-U) 4 mm² | 35,6 | 44–45 | %79–81 | 790–810 g |
| NYA (H07V-U) 6 mm² | 53,3 | 60–63 | %85–89 | 850–890 g |
| NYM 3×1,5 mm² | 40,0 | 120–125 | %32–33 | 320–330 g |
| NYM 3×2,5 mm² | 66,7 | 170–175 | %38–39 | 380–390 g |
| TTR (H05VV-F) 3×1,5 mm² | 40,0 | 103 | yaklaşık %39 | yaklaşık 390 g |
| TTR (H05VV-F) 3×2,5 mm² | 66,7 | 159 | yaklaşık %42 | yaklaşık 420 g |
Oran, formülle bulunan bakırın iki katalogdaki toplam ağırlıklara bölünmesiyle bulundu. TTR için yalnız yerli üreticinin değeri vardı, bu yüzden tek değer verdik. Gerçek bakır biraz daha az olabileceği için tablodaki oranları üst sınır gibi okuyun.
Aynı kesitte oran neden bu kadar farklı?
Tablodaki en çarpıcı fark, aynı 2,5 mm² bakırı taşıyan iki kablo arasında. Tek damarlı NYA'da bakırın etrafında yalnız ince bir PVC yalıtım vardır. Bu yüzden oran yüzde 75 civarındadır. NYM'de ise her damarın kendi yalıtımı, damarların arasındaki dolgu ve en dışta kalın bir kılıf bulunur. Aynı bakır miktarına onun bir buçuk katından fazla plastik eşlik eder ve oran yüzde 40'ın altına iner.
Kesit inceldikçe plastiğin payı büyür. 6 mm²'lik NYA'da bakır oranı yüzde 85–89 iken 1,5 mm²'de yüzde 70–74'e düşer. Yalıtımın kalınlığı kesitle aynı hızda azalmadığı için ince kablolarda plastik görece ağırlaşır. Çok telli esnek iletkenlerde bir fark daha vardır. Standart, aynı anma kesitinde esnek iletkene biraz daha yüksek direnç izni verir. Örneğin 1,5 mm²'de tek telli iletken için kilometre başına en çok 12,1 ohm, esnek iletken için 13,3 ohm. Bu, esnek kablonun gerçek bakır miktarının formülün verdiğinden biraz az olabileceği anlamına gelir.
Elinizdeki kabloyu nasıl tanırsınız?
- Kılıf yazısı: Kılıfta tip ve "damar sayısı × kesit" yazısı okunuyorsa iş kolaydır. Yazıyı fotoğraflayıp tabloyla eşleştirin.
- Yazı silinmişse: Bir ucu kesip damarları sayın. Sonra 1 metresini tartın ve tablodaki toplam ağırlıklarla karşılaştırın. En yakın satır büyük ihtimalle sizin kablonuzdur.
- Gümüş renkli iletken: İletken gümüş renkliyse iki ihtimal vardır. IEC 60228, ince bir kalay tabakasıyla kaplanmış bakır iletkeni de tanımlar. Aynı standart alüminyum iletkenleri de kapsar. Telin ucunu bıçakla hafifçe kazıyın. Altından kırmızımsı bakır çıkıyorsa kalaylı bakırdır. Baştan sona aynı gümüş renkteyse ve tel elde belirgin şekilde hafifse alüminyum olabilir. Alüminyum kabloyu bakır kablodan ayrı tutun.
- Data ve telefon kablosu: IEC 60228 telekomünikasyon iletkenlerini kapsamaz. Bu kablolarda iletken çok incedir, kılıfın ve varsa ekranın payı büyüktür. Formül yine işler ama kesiti doğru bilmeden sonuç bir tahminden öteye geçmez. Bunları enerji kablosundan ayrı bir torbaya koyun.
Metreyi biliyorsanız: hızlı hesap örnekleri
Tadilattan çıkan kabloyu çoğu kişi metre olarak hatırlar, kilo olarak değil. Bu durumda metreyi tablodaki "formülle bakır" sütunuyla çarpmak yeterlidir.
- 50 metre NYM 3×2,5: 50 × 66,7 g = yaklaşık 3,3 kg bakır. Kablonun toplam ağırlığı 8,5–8,8 kg civarındadır.
- 100 metre NYA 2,5: 100 × 22,2 g = yaklaşık 2,2 kg bakır, toplamda 2,9–3,0 kg kablo.
- 30 metre TTR 3×1,5 uzatma kablosu: 30 × 40 g = yaklaşık 1,2 kg bakır, toplamda yaklaşık 3,1 kg kablo.
Bu hesap fotoğrafla birlikte gönderildiğinde, bakır kablonun kabaca ne kadar tutacağını konuşmak kolaylaşır. Kablo hurdasının sınıfları ve teslim koşulları kablo hurdası sayfasında anlatılıyor.
Hesabı kendiniz yapmak: adım adım bir örnek
Elinizde etiketi okunmayan, üç damarlı, beyaz kılıflı bir kablo rulosu olduğunu varsayalım. Hesabı şu sırayla yaparsınız:
- Rulonun ucundan tam 1 metre kesin ve tartın. Diyelim ki 172 gram geldi.
- Kesilen parçanın kılıfını açın ve damarları sayın. Üç damar var: kahverengi, mavi ve yeşil-sarı.
- Tek bir damarın bakırını, kılıfını soyup ayrı tartın. 1 metrelik damardan 22 gram civarı bakır çıkıyorsa kesit 2,5 mm²'dir, çünkü 2,5 × 8,89 = 22,2 gram eder.
- Üç damar için 3 × 22,2 = 66,7 gram bakır bulursunuz. Bunu kablonun 172 gramlık metre ağırlığına bölün: yaklaşık yüzde 39.
- Rulonun tamamını tartın. Rulo 12 kilo geliyorsa içinden 12 × 0,39 = yaklaşık 4,7 kg bakır çıkar.
Bu hesapta 3. adım, kesiti etikete ihtiyaç duymadan bulmanızı sağlar. Mutfak terazisinin hassasiyeti birkaç gram olduğu için sonuç yaklaşık çıkar, ama tablodaki aralıklarla karşılaştırmaya yetecek kadar doğrudur.
Hesaptaki hata payı nereden gelir?
Bu yazıdaki oranlar yaklaşık değerlerdir. Gerçek sonucun tablodan birkaç puan sapmasının bilinen sebepleri var:
- Anma kesiti: Standart kesiti değil direnci şart koşar. Üretici aynı direnci biraz daha az ya da biraz daha çok bakırla tutturabilir.
- Esnek iletken: Çok telli iletkenlere aynı kesitte daha yüksek direnç izni verildiği için bakır miktarı formülün altında kalabilir.
- Katalog ağırlıkları: Üreticiler yaklaşık değer yayımlar. Yalıtım ve kılıf kalınlığı üreticiden üreticiye değişir.
- Kablonun üstündekiler: Sıva, boya, toz ya da bant kalıntısı tartıyı artırır ama bakır miktarını değiştirmez.
- Terazinin hassasiyeti: Mutfak terazisi birkaç gram yanılabilir. Bu fark 1 metrelik parçada küçük, binlerce metreye çarpıldığında büyüktür.
Bu yüzden hesabı bir tahmin aracı olarak kullanın. Asıl değer, kablonun tipine ve temizliğine bakılarak konuşulur.
Kabloyu soymak için zaman harcamaya değer mi?
Soyulmuş bakır tel ile kılıflı kablo ayrı sınıflardır. Soyulmuş tel artık bakır hurdası olarak değerlendirilir. Ama soymanın karşılığı tabloda gördüğünüz orana bağlıdır.
- Kalın tek damarlı kablo (NYA 4–6 mm²): Ağırlığın beşte dördü kadarı zaten bakırdır. Soyduğunuzda tartıdan düşen plastik azdır. Kılıf tek kat olduğu için soymak da kolaydır.
- Çok damarlı kılıflı kablo (NYM, TTR): Ağırlığın yarısından fazlası plastiktir. Soymak bu farkı ortadan kaldırır, ama her damarı ayrı ayrı açmak gerekir. Birkaç metre için değer, yüzlerce metre için çoğu zaman değmez.
- İnce çok telli kablolar: Soyması en zahmetli olanlardır. Bunları kılıflı hâlde, tiplerine göre ayırarak teslim etmek genelde en iyisidir.
Soyarken tek kuralı unutmayın: kablo yakılmaz. Neden yakılmadığını, hukuki ve teknik yönleriyle kablo yakmakla ilgili yazımızda anlattık. Soyma işini enerjisi kesilmiş, sökülmüş kablo üzerinde, eldivenle ve keskin bir maket bıçağıyla yapın.
Sıkça Sorulan Sorular
Kalaylı gümüş renkli bakır tel hesabı değiştirir mi?
Hesabı değiştirmez. Kalay iletkenin üstünde çok ince bir kaplamadır ve ağırlığa anlamlı bir katkısı yoktur. Formül aynen kullanılabilir. Yalnız kalaylı teli parlak soyulmuş bakırla aynı torbaya koymayın. Ayrı tutarsanız sınıfını görerek söylemek kolaylaşır.
Uzatma kablosunun fişini ve prizini kesmem gerekir mi?
Mümkünse kesin. Fiş ve priz gövdesi plastiktir, içlerinde ise kablodan farklı metal kontaklar ve vidalar bulunur. Kabloya bağlı kaldıklarında kablonun sınıfını karıştırırlar. Uçları kesip fiş ve prizleri ayrı bir kutuda toplamak, kabloyu da temiz bir kablo partisi hâline getirir.
Bir torba karışık kablonun bakırını nasıl tahmin ederim?
Torbayı önce tiplerine göre ayırın: tek damarlı teller, kalın kılıflı tesisat kabloları, ince uzatma ve cihaz kabloları. Her grubu ayrı tartıp tablodaki en yakın oranla çarpın ve sonuçları toplayın. Ayırmadan yapılan tahminde hata payı çok büyür. Ayrıca karışık torba da çoğu zaman en düşük oranlı kablonun sınıfından değerlendirilir.
Kablonun ucundaki pabuç ve klemensleri ne yapmalıyım?
Kesip ayrı bir kutuya koyun. Pabuç, klemens ve bağlantı parçaları kablonun bakır iletkeninden farklı bir sınıftır; kaplamalı ya da farklı bir metalden olabilir, bazılarının içinde vida vardır. Kabloya bağlı kaldıklarında hem hesabı hem de sınıfı bozarlar. Kablo uçlarını birkaç santimetre kısaltmak bu karışıklığı tek seferde çözer.
Kablonuzun tipini fotoğraftan birlikte belirlemek için iletişim sayfasındaki yollardan bize ulaşabilirsiniz.
