Hurda akünün değerini amper değil ağırlık belirler. Akünün değerli kısmı kurşundur ve içindeki kurşun miktarını en iyi kilo gösterir. Amper yine de işe yarar, çünkü akünün kaç kilo geleceğini önceden tahmin etmenizi sağlar. Bir Türk üreticinin güncel ürün verilerine göre sulu bir 60 Ah otomobil aküsü 14,5–14,9 kg, 72 Ah aküsü 17,5–17,7 kg, 100 Ah aküsü 23,2 kg geliyor.
Amperden ağırlığa: üretici verileriyle tablo
Aşağıdaki değerler iki yerli akü üreticisinin internet sitelerinde yayımladığı ürün verilerinden alındı. Marka adı vermiyoruz. Değerler üreticinin verdiği yaklaşık ağırlıklardır. Son sütun, ampere düşen ağırlığı gösterir ve tahmin yaparken asıl işe yarayan sayı odur.
| Akü tipi | Kapasite (Ah) | Ağırlık (kg) | Ah başına kg |
|---|---|---|---|
| Sulu otomobil aküsü | 44 | 11,4 | 0,26 |
| Sulu otomobil aküsü | 60 | 14,5–14,9 | 0,24–0,25 |
| Sulu otomobil aküsü | 72 | 17,5–17,7 | 0,24–0,25 |
| Sulu otomobil aküsü | 100 | 23,2 | 0,23 |
| EFB (start-stop) | 72 | 19,1 | 0,27 |
| AGM (start-stop) | 60 | 18,0 | 0,30 |
| AGM (start-stop) | 95 | 26,5 | 0,28 |
| Ağır vasıta aküsü (sulu) | 135 | 35,7 | 0,26 |
| Ağır vasıta aküsü (sulu) | 180 | 46,5 | 0,26 |
| Jel, derin deşarj | 100 | 34,5 | 0,35 |
| AGM, UPS ve solar | 7 | 2,17 | 0,31 |
| AGM, UPS ve solar | 100 | 30,6 | 0,31 |
Tablodan çıkan pratik kural şu: sulu marş akülerinde ampere 0,23–0,26 kg düşüyor. AGM ve jel akülerde bu değer 0,28–0,35 kg'a çıkıyor. Etiketinde 70 Ah yazan sulu bir akü için 70 × 0,25 hesabıyla 17–18 kg civarı beklemek mantıklıdır. Tartıda bunun belirgin altında çıkan bir akü, ya farklı bir tiptir ya da bir şey eksiktir.
Neden adetle değil kiloyla?
Çevre ve Şehircilik Bakanlığı'nın desteğiyle hazırlanan atık akü geri kazanımı kılavuzu, bir kurşun-asit akünün tipik bileşimini şöyle verir: kurşun-antimuan alaşımı plakalar ve kutuplar kütlece yüzde 25–30, elektrot pastası yüzde 35–45, sülfürik asit yüzde 10–15, polipropilen kutu yüzde 4–8, diğer plastikler yüzde 2–7. Aynı kılavuz, Avrupa Komisyonu'nun referans dokümanına dayanarak bir akünün kütlece yüzde 60 ile 75 arasında kurşun içerdiğini belirtir.
Bu oranla basit bir hesap yapalım. 14,9 kiloluk bir 60 Ah akünün içinde kabaca 8,9 ile 11,2 kg arasında kurşun bulunur. Akünün değerini bu kurşun belirlediği için tartı, etiketteki amperden daha doğru bir ölçüdür. Adetle hesap yapmamanın üç pratik sebebi de var:
- Aynı amper, farklı ağırlık: Tabloda 60 Ah sulu akü 14,9 kg, 60 Ah AGM akü 18,0 kg. Aradaki fark yüzde 20'den fazla.
- Etiket her zaman okunmaz: Eski akülerde etiket solar ya da yırtılır. Ağırlık ise her zaman ölçülebilir.
- Akü değişmiş olabilir: Kutusu çatlamış, asidi azalmış ya da plakaları dökülmüş bir akü, etiketindeki kapasiteye göre değil, içinde kalanla değerlendirilir.
Akünün asidini boşaltarak hafifletmeye çalışmayın. Hem tehlikelidir hem de yönetmeliğe aykırıdır. Aşağıda ayrıntısı var. Kurşun levha, boru ve plaka gibi aküden bağımsız kurşun parçalar ise ayrı bir gruptur. Bunları ayrı tutun; nasıl tanındıklarını ve teslime nasıl hazırlandıklarını kurşun hurdası sayfasında anlattık.
Sulu, EFB, AGM, jel ve lityum: hurdada fark var mı?
Sulu, EFB, AGM ve jel akülerin hepsi kurşun-asit aküdür. Yönetmelikteki akümülatör tanımı da kurşun ile sülfürik asit arasındaki tepkimeyle enerji üreten akülere dayanır. Aralarındaki fark, asidin akü içinde nasıl tutulduğu ve plakaların yapısıdır. AGM ve jel aküler kapalı yapıdadır, tabloda görüldüğü gibi ampere göre daha ağırdır.
Akünün hangi tip olduğunu çoğu zaman etiketinden okuyabilirsiniz; üzerinde EFB, AGM ya da jel yazar. Yazı yoksa ağırlık ipucu verir: tablodaki gibi aynı amperde AGM ve jel aküler sulu akülerden belirgin şekilde ağırdır.
Hurda açısından bu dört tipi aynı grupta düşünebilirsiniz. Kiloları farklı olsa da değerli kısım yine kurşundur. Lityum aküler ise bambaşka bir kimyadır, içlerinde kurşun plakalar yoktur. Elektrikli bisiklet, scooter ya da karavan lityum aküsünü kurşunlu akülerle aynı yığına koymayın. Böyle bir aküyü teslim etmeden önce telefonda ayrıca sorun.
Kırık ya da asidi sızan akü nasıl taşınır?
Akü üreticilerinin güvenlik bilgi formları, akü asidinin ciltte ağır yanıklara ve gözde ciddi hasara yol açtığını yazar. Taşırken şunlara dikkat edin:
- Dik tutun. Aküyü yan yatırmayın. Kapak deliklerinden asit akabilir.
- Kutuplara metal değmesin. İki kutup başı arasına anahtar ya da tel gibi bir metal köprü kurulursa kısa devre olur. Kutup başlarını bantla kapatmak yeterlidir.
- Sızdıran aküyü kaba koyun. Kutusu çatlak ya da asit sızdıran bir aküyü kalın bir plastik torbaya, mümkünse aside dayanıklı plastik bir kovaya ya da kasaya koyun. Yönetmelik de satış noktalarında sızdıran akülerin aside dayanıklı, sızdırmaz polipropilen kaplarda tutulmasını ister.
- Eldiven ve gözlük kullanın. Asit cilde ya da göze sıçrarsa en az 15 dakika bol suyla yıkayın ve hekime başvurun.
- Aküyü açmayın. Kapağı sökmek, plakaları çıkarmak ya da asidi boşaltmak geri kazanım tesisinin işidir.
Araçla taşırken aküyü bagajda dik ve sabit duracak şekilde bir kasaya yerleştirin. Birden fazla aküyü üst üste yığmayın. Yönetmelik, akü satış noktalarında bile sızdırmayan akülerin beş adetten fazla üst üste konmamasını şart koşar.
Elinizdeki aküyü tartmadan nasıl tahmin edersiniz?
Garajda birkaç eski akü biriktiyse hepsini tek tek tartmanız gerekmez. Etiketten amperi okuyun, tipini belirleyin ve tablodaki Ah başına kg değeriyle çarpın. Etiket okunmuyorsa akünün boyuna bakın. Aynı üreticinin verilerinde 60 Ah sulu akü 242 mm, 72 Ah akü 278 mm, 100 Ah akü 353 mm uzunluğunda. Genişlik ve yükseklik çoğu otomobil aküsünde birbirine yakın olduğu için uzunluk kaba bir ipucu verir.
Örnek bir garaj: iki adet 60 Ah sulu akü, bir adet 95 Ah AGM akü ve dört adet 7 Ah UPS aküsü. Hesap 2 × 14,9 + 26,5 + 4 × 2,17 = yaklaşık 65 kg eder. Bu tahmini fotoğrafla birlikte göndermeniz, taşıma için doğru planı yapmayı kolaylaştırır.
Yönetmelik akü sahibinden ne istiyor?
Kurşun-asit aküler için temel düzenleme Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği'dir. Resmî Gazete'nin 31.08.2004 günlü, 25569 numaralı sayısında çıktı ve sonradan birkaç kez değiştirildi. Akü sahibini doğrudan ilgilendiren hükümler şunlar:
- Madde 5 (f): Atık akülerin evsel atıklarla birlikte depolanması, toprağa, suya ya da kanalizasyona verilmesi ve yakılması yasaktır.
- Madde 13 (b): Aracının aküsünü değiştiren kişi eskisini akü satıcısına ya da araç bakım-onarım yerine ücretsiz teslim etmekle yükümlüdür. Eskisini teslim etmeden yeni akü alan kişi depozito öder.
- Madde 12 (a): Akü satan işletmeler ve bakım-onarım yerleri tüketicinin getirdiği atık aküyü almak, yenisi alınmıyorsa depozito bedelini ödemekle yükümlüdür.
- Ek-4 B: Akünün içindeki asitli sıvı toprağa, suya ya da kanalizasyona dökülmez. Plastik kısımları soba ve kazanlarda yakılmaz.
Bu hükümlerin pratik anlamı şu: Aküyü yenisiyle değiştiriyorsanız eskisini satıcıya bırakmak depozito açısından genellikle en kolay yoldur. Evde, garajda ya da atölyede biriken eski aküler içinse fiyatı belirleyen etkenleri hurda fiyatları sayfasında, akünün teslim koşullarını akü hurdası sayfasında bulabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hâlâ çalışan eski bir akü ile tamamen bitmiş akü arasında hurda farkı var mı?
Hurda olarak ikisi de kiloyla değerlendirilir; şarj tutup tutmaması tartıyı değiştirmez. Ama hâlâ iş gören bir akü, bir jeneratörde ya da bahçe makinesinde bir süre daha kullanılabilir. Hurdaya vermeden önce böyle bir ihtiyacınız olup olmadığını düşünmeye değer.
Motosiklet ve UPS aküleri de aynı mantıkla mı değerlendirilir?
Evet, onlar da kurşun-asit aküdür ve kiloyla değerlendirilir. Yalnız tek tek çok hafiftirler. Tablodaki 7 Ah'lik UPS aküsü yaklaşık 2,2 kg gelir. Bu yüzden onları bir kutuda biriktirip toplu teslim etmek daha anlamlıdır. Kutup başlarını bantlamayı unutmayın.
Akünün üstündeki kablo pabuçlarını ve bağlantı demirini sökmeli miyim?
Sökmeniz iyi olur. Akü kutup başları zaten kurşundur, onlara dokunmayın. Ama kutuplara sıkılmış bakır ya da pirinç pabuçlar, kablo parçaları ve aküyü yerinde tutan demir bağlantı aküye ait değildir. Bunları ayırırsanız akü temiz bir akü olarak tartılır, pabuçlar da kendi sınıflarına gider.
Kurşun-asit akü hurdası alıyoruz. Elinizdeki akülerin tipini ve sayısını yazıp bir fotoğrafla birlikte iletişim sayfasındaki yollardan gönderebilirsiniz.
