Hurda satışında fatura, KDV ve gider pusulası

Hurda satışında hangi belgenin düzenleneceğini satanın kim olduğu belirler. Evinden hurda satan kişi belge düzenlemez; defter tutan alıcı gider pusulası düzenler ve bir nüshasını satana verir. Şirket ya da tüccar sattığında faturayı kendisi keser. Metal hurda teslimi, 3065 sayılı KDV Kanunu'nun 17. maddesinin 4. fıkrasının (g) bendiyle KDV'den istisnadır. Satıcı bu istisnadan vazgeçmişse KDV hesaplanır ve alıcı tevkifat uygular.

Bu yazı ilgili kanun ve tebliğ hükümlerini madde düzeyinde özetler. Tevkifat oranı gibi değişebilen rakamları bilerek yazmıyoruz; güncel oranı Gelir İdaresinin tebliğ metninden ya da mali müşavirinizden teyit edin. Kendi durumunuza dair karar için vergi danışmanınızla konuşun.

Satan kim? Belgeyi belirleyen soru

Aynı kilo bakır, bir apartman dairesinden çıktığında başka, bir fabrikanın kırpıntı kasasından çıktığında başka belgeyle el değiştirir. Aşağıdaki tablo üç tipik satıcıyı ve ilgili maddeleri bir arada gösteriyor:

Tabloda "esnaf muaflığındaki toplayıcı" diye geçen grup, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 9. maddesinin 7. bendinde tarif edilir. Bu kişiler bir işyeri açmadan, kapı kapı dolaşarak hurda toplayıp hurda ticareti yapanlara ya da hurdayı işleyenlere satanlardır. Aynı bent, ticari işletmelerin atıklarını mutat olarak ya da belli aralıklarla satın alanları bu muaflığın dışında tutar.

KDV istisnası: 17/4-g ne kapsıyor?

Kanun metni, metal, plastik, lastik, kauçuk, kâğıt, cam hurda ve atıkları ile konfeksiyon kırpıntılarının teslimini KDV'den istisna eder. KDV Genel Uygulama Tebliği bu bendi iki noktada açar (bölüm II/F-4.7.2):

• İmalathane ve fabrikalarda imalat sırasında çıkan metal kırpıntı, döküntü ve talaş teslimi de istisna kapsamındadır.
• Hurda metalden elde edilen külçelerin yurt içi teslimi ve ithali istisna kapsamında değildir.

Yani pres hattından çıkan sac kırpıntısı istisnadan yararlanır, ama o kırpıntı eritilip külçeye döküldüğünde artık hurda değil, hammadde gibi işlem görür.

İstisnadan vazgeçme ve kısmi tevkifat nasıl işler?

KDV Kanunu'nun 18. maddesinin birinci fıkrası, istisnalı işlem yapanlara vergi dairesine yazılı başvuruyla bu işlemleri vergiye tabi tutma imkânı verir. Talep, dilekçede belirtilen ve dilekçe tarihinden sonra yapılan işlemlerin tamamını kapsamak zorundadır. Aynı maddenin üçüncü fıkrası, vazgeçenlerin bu tercihten belirli bir süre dönemeyeceğini düzenler. Bu yüzden vazgeçme, tek bir satış için değil, işletmenin bütün hurda teslimleri için verilen bir karardır.

Vazgeçmiş bir satıcının hurda tesliminde, KDV Genel Uygulama Tebliği'nin I/C-2.1.3.3.3.1 bölümüne göre alıcı tevkifat uygular. Tevkifatı yapacak alıcılar, tebliğin I/C-2.1.3.1 bölümünde sayılan iki gruptur:

• KDV mükellefleri (yalnız sorumlu sıfatıyla KDV ödeyenler hariç),
• belirlenmiş alıcılar: kamu idareleri, bankalar, organize sanayi bölgeleri, payları borsada işlem gören şirketler gibi tebliğde tek tek sayılan kuruluşlar.

Kısmi tevkifatta faturada hesaplanan KDV'nin tamamı satıcıya ödenmez. Tebliğde belirlenen kısmını alıcı sorumlu sıfatıyla kendisi beyan edip öder, kalanını satıcı beyan eder. Bu sorumluluğun kanuni dayanağı KDV Kanunu'nun 9. maddesidir. Oranı tebliğin aynı bölümünde yazar; zaman içinde değiştirildiği için faturayı kesmeden önce güncel metne bakın.

Hurda mı, kullanılmış eşya mı?

İstisna ve tevkifatın uygulanması için teslim edilen şeyin gerçekten hurda olması gerekir. Tebliğin I/C-2.1.3.3.3.2 bölümü hurdayı, aynen ya da onarılarak üretim amacına uygun kullanılamayacak hâldeki metal, plastik, kâğıt ve benzeri maddeler diye tarif eder. Pratikte ayrımı şu örnekler gösterir:

• Kullanılmış eşya: Tamir ve bakımdan sonra aynı amaçla kullanılabilecek bir eşyanın teslimi tevkifat kapsamına girmez. Tebliğdeki örnek, bobinleri sarılıp yeniden jeneratör olarak kullanılacak eski bir jeneratördür.
• Akü ve pil: Belirli bir işlemden geçirilip yeniden kullanılabilecek hâle gelmesi mümkünse ne istisna ne tevkifat uygulanır.
• Makine ve iş aracı: Ekonomik ömrünü doldurmuş olmalı ve alıcı onu hurda olarak değerlendirmelidir. Çalışır durumda satılan bir torna tezgâhı hurda değil, ikinci el maldır.

Bu ayrım fabrika tasfiyelerinde sık karşımıza çıkar. Hatta çalışan makineyi "hurda" diye faturalamak sonradan sorun doğurabilir. Tasfiye sürecini fabrika hurdası satışı yazımızda ayrıca anlattık.

Gider pusulasında neler yazar?

213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 234. maddesine göre birinci ve ikinci sınıf tüccarlar ile basit usulde vergilendirilenler, belge düzenleme zorunluluğu olmayan kişilerden aldıkları mallar için gider pusulası düzenler ve bunu satana imzalatır. Belgede şunlar bulunur:

• malın cinsi, türü, miktarı ve bedeli,
• alanın ve satanın adı soyadı (tüzel kişilerde unvanı) ve adresi,
• düzenleme tarihi.

Gider pusulası iki nüsha düzenlenir, biri satana verilir. Seri ve sıra numarası taşır ve malın tesliminden itibaren en geç yedi gün içinde düzenlenmelidir. Bu sürede düzenlenmeyen pusula hiç düzenlenmemiş sayılır. Bedel banka, yetkili ödeme kuruluşu ya da PTT aracılığıyla ödenmişse ve bu kurumların belgesi aynı bilgileri içeriyorsa, o belge gider pusulası yerine geçer.

Evinden hurda satan biri için pratik anlamı şu: adınız, adresiniz ve sattığınız malzemenin miktarı belgeye yazılır. Size verilen nüshayı saklayın. Kimlik bilgisi istenmesi bundandır, sizden ayrıca bir belge düzenlemeniz beklenmez.

Sevk irsaliyesini kim düzenler?

Vergi Usul Kanunu'nun 230. maddesinin 5. bendi bu soruya net cevap verir: malı satıcı taşıyorsa ya da taşıtıyorsa sevk irsaliyesini satıcı, alıcı taşıyorsa ya da taşıtıyorsa alıcı düzenler. İrsaliye taşıtta bulundurulur, üzerinde malın nereye ve kime gönderildiği yazılır. Fabrikanızdan çıkan hurdayı alıcının aracı alıyorsa irsaliye ondan beklenir; kendi aracınızla götürüyorsanız sizden.

Fatura için de bir süre var: 231. maddenin 5. bendi, faturanın malın teslim tarihinden itibaren en geç yedi gün içinde düzenlenmesini ister.

Üç varsayımsal durum, üç farklı belge

Maddeleri somutlaştırmak için üç kurgusal örnek düşünelim. Örneklerdeki kişi ve işletmeler gerçek değildir; yalnız belge akışını göstermek içindir.

Taşınmadan önce eski peteklerini satan bir ev sahibi

Ev sahibi tacir değildir ve belge düzenleme zorunluluğu yoktur. Petekleri alan işletme defter tutuyorsa gider pusulası düzenler; pusulaya ev sahibinin adı, adresi, peteklerin cinsi, ağırlığı ve bedeli yazılır. Ev sahibi kendi nüshasını imzalayıp alır. Petekleri alıcının aracı taşıdığı için sevk irsaliyesi de alıcıdan beklenir.

Kendi adına kaynak atölyesi işleten bir esnaf

Atölye sahibi vergi mükellefidir ve sattığı sac kırpıntısı için fatura düzenler. Kırpıntı imalat artığı olduğu için teslim KDV'den istisnadır; atölye istisnadan vazgeçmediyse faturada KDV hesaplanmaz. Kırpıntıyı kendi kamyonetiyle götürüyorsa sevk irsaliyesini de kendisi düzenler.

İstisnadan vazgeçmiş bir fabrika

Fabrika daha önce vergi dairesine dilekçe verip hurda teslimlerini vergiye tabi tutmayı seçmiştir. Bu durumda faturasında KDV hesaplar. Alıcı KDV mükellefiyse, hesaplanan KDV'nin tebliğde belirtilen kısmını kendisi sorumlu sıfatıyla beyan eder; fabrika yalnız kalan kısmı beyan eder. Alıcı belirlenmiş alıcılardan biriyse, KDV mükellefi olmasa bile tevkifatı yine o yapar.

Bizimle çalışırken belge konusu nasıl konuşulur?

Hangi belgenin düzenleneceği satıcının kim olduğuna ve partinin ne olduğuna göre değiştiği için bunu ilk görüşmede soruyoruz. Satıcının bireysel mi kurumsal mı olduğunu, kurumsal satıcının istisnadan vazgeçip vazgeçmediğini ve malzemenin hurda mı ikinci el mi sayılacağını konuşup belge türünü telefonda netleştiriyoruz. Kurumsal satıcıysanız faturanızın KDV durumunu kendi mali müşavirinizle önceden kontrol etmeniz süreci hızlandırır.

Sıkça Sorulan Sorular