Elektrik motorunu hurdaya bütün hâlde de verebilirsiniz, sökerek de. Tek tük küçük motorda sökmek çoğu zaman harcanan saati karşılamaz. Aynı tipten çok sayıda motor ya da büyük gövdeli bir sanayi motoru söz konusuysa sargıyı gövdeden ayırmak fark yaratabilir. Karar vermeden önce sargının bakır mı alüminyum mu olduğuna bakın. İçinde yağ bulunan trafoya ise hiç dokunmayın: bu ekipman PCB riski taşır ve ayrı bir yasal sürece bağlıdır.
Bir elektrik motorunun içinde hangi metaller var?
Atölyede ve fabrikada en sık karşılaşılan tip, sincap kafesli asenkron motordur. Dışarıdan tek parça gibi görünür ama içinde en az dört ayrı hurda grubu bulunur. Üniversite ders notlarındaki yapı tarifini hurda tarafından okuduğumuzda tablo şöyle çıkıyor:
| Parça | Genelde neyden yapılır | Hurdada nereye gider |
|---|---|---|
| Gövde ve kapaklar | Alüminyum ya da pik döküm; küçük gövdeli motorlarda çoğu kez alüminyum | Alüminyum döküm ya da döküm demir |
| Stator sac paketi | Yaklaşık 0,5 mm kalınlıkta, yüzü laklı silisyumlu sac | Demir (sac) |
| Stator sargısı | Emaye kaplı bakır ya da alüminyum tel | Bakır sargı ya da alüminyum |
| Rotor | Sac paketi ve oluklarına basınçla dökülmüş alüminyum çubuklar; bazı motorlarda bakır çubuk | Sac ile alüminyum iç içe; elle ayrılmaz |
| Mil ve ayaklar | Çelik | Demir |
Tablodaki asıl değer stator sargısındadır. Ne var ki sargı, sac paketin oluklarına sıkıca yerleştirilmiştir ve gövdeden çıkarmak sanıldığı kadar kolay değildir. Rotordaki alüminyum kafes de sac paketin içine döküldüğü için ayrı bir parça gibi sökülemez; rotoru tek parça bırakmak çoğu zaman en doğrusudur.
Sargı bakır mı alüminyum mu?
Motor sargısında kullanılan emaye tel, ince bir yalıtım verniğiyle kaplanmış iletkendir. İletken bakır da olabilir, alüminyum da. Sargı teli üreten firmalar bakırın hâlâ ana malzeme olduğunu, alüminyum telin ise daha çok ucuz ev aletlerinde kaldığını yazıyor: klima dış ünitesinin fan motoru, çamaşır makinesi motoru gibi. Ayrıca bakır kaplı alüminyum (kısaca CCA) tel de vardır. Motoru açmadan emin olamazsınız, ama şu sırayla bakarsanız yanılma payı azalır:
- Kesik uca bakın. Vernik farklı renklerde olabilir ve renk yanıltır. Telin kesik ucundaki metale bakın: bakır kırmızımsı, alüminyum gümüş grisidir.
- Ucu hafifçe kazıyın. İçi gümüş renkli, dışında ince bir bakır halka varsa bu CCA teldir. Bu tel tipinde bakır, kesitin yalnız yüzde 10 ile 15'i kadardır. Bakır sargıyla bir tutulmamalı, ayrı torbada durmalıdır.
- Ağırlığı düşünün. Aynı hacimde bakır, alüminyumun üç katından ağırdır. Aynı büyüklükteki iki motordan biri elinizde belirgin hafif kalıyorsa sargısı ya da gövdesi alüminyum olabilir.
- Etiket plakasını fotoğraflayın. Plaka sargı malzemesini her zaman yazmaz. Yine de güç değeri ve gövde büyüklüğü, motorun hangi sınıfa girdiğini anlamamıza yardım eder.
Verniğin altını görmek için teli yakmayın; yakmanın neden önerilmediğini kablo yakma yazımızda anlattık.
Bütün mü satmalı, sökmeli mi?
Sökmenin getirisi, ayrılan bakırın bütün motora göre daha temiz bir sınıfa girmesinden gelir. Götürüsü ise zaman, alet ve yaralanma riskidir. Rakam vermeden şu tabloyla karar verebilirsiniz:
| Durum | Bütün teslim | Sökerek teslim |
|---|---|---|
| Birkaç küçük motor (fan, matkap, küçük pompa) | Genelde doğru tercih | Söküm süresi kazancı aşar; alet yoksa önerilmez |
| Aynı tipten çok sayıda motor | Hızlı ve düzenli teslim | Önce bir motoru açıp süreyi ölçün; süre makulse ayrım birikerek fark ettirir |
| Büyük gövdeli sanayi motoru | Taşıması kolay, tek parça | Sargı payı yüksek olabilir; kapak ve mil sökümü kaldırma aleti ister |
| Alüminyum ya da CCA sargılı motor | Genelde daha mantıklı | Ayrılan tel alüminyum grubunda kalır, kazanç sınırlı |
| Yanmış ya da su almış motor | Gövdesiyle birlikte verilebilir | Yanık sargı, sağlam sargıdan ayrı tutulmalı |
Sökmenin hesabını nasıl yaparsınız?
Elinizde aynı tipten çok sayıda motor varsa karar vermeden önce tek bir motorla deneme yapın. Hesabı kendi ölçümlerinizle yaparsınız; burada yalnız yöntemi veriyoruz:
- Bir motoru tartın, sonra açın ve sargıyı çıkarmanın kaç dakika sürdüğünü not edin.
- Çıkan sargıyı, gövdeyi ve sac paketini ayrı ayrı tartın. Sargının motorun toplam ağırlığı içindeki payını yüzde olarak yazın.
- Bütün motorun ve ayrılmış parçaların (sargı, gövde, sac) günlük fiyatını teslim gününe yakın telefonda sorun. Bu fiyatlar her gün değişir.
- Ayrılmış parçaların toplam değerinden aynı ağırlıktaki bütün motorun değerini çıkarın, farkı motor sayısıyla çarpın. Karşısına toplam söküm süresini koyun.
Söküm süresi ağır basıyorsa motorları bütün verin. Deneme motorunda sargının alüminyum ya da CCA çıktığını gördüyseniz hesaba hiç girmeden bütün teslime dönün.
Bakır sargının hangi sınıfa girdiğini bakır hurdası sayfasında, alüminyum gövde ve rotorun ayrımını alüminyum hurdası sayfasında bulabilirsiniz. Fiyatı etkileyen diğer başlıklar hurda fiyatları sayfasında.
Motor tek başına değil de kapanan bir üretim hattının parçası olarak çıkıyorsa iş, makinelerin ve hattın demontajını da kapsar. Bu durumda nasıl ilerlendiğini fabrika ve tesis sökümü sayfasında anlattık.
Sökecekseniz nelere dikkat etmeli?
- Motoru elektrikten ayırın. Tesisata bağlı bir motoru yerinde parçalamayın; kabloyu klemens kutusundan söküp ayrı biriktirin.
- Kapak cıvatalarını sökmeden önce motorun nasıl durduğunu fotoğraflayın. Ağır gövdeleri tek başınıza kaldırmayın.
- Kesme taşı kullanacaksanız gözlük, eldiven ve kulaklık takın. Sac paketini keserken kıvılcım ve çapak çıkar; çalıştığınız yerde yanıcı bir şey bulunmasın.
- Söktüğünüz sargıyı ayrı torbaya, sac paketini demirle birlikte, gövdeyi kendi grubuna koyun. Bakır kırıntısı demir yığınına karışırsa kaybolur.
Trafo hurdası: kuru tip ile yağlı tip
Trafonun içinde de bakır ya da alüminyum sargı ve sac paket bulunur. Sargı teli üreticileri, dağıtım trafolarında alüminyum sargının hâlâ kullanıldığını belirtiyor. Kaynak makinesi, şarj cihazı ya da eski pano içinden çıkan küçük kuru tip trafolar hurda açısından motora benzer: sargı, sac ve gövde.
Yağlı trafo ise başka bir konudur. 27.12.2007 tarihli ve 26739 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Poliklorlu Bifenil ve Poliklorlu Terfenillerin Kontrolü Hakkında Yönetmelik bu ekipmanı ayrıca düzenler. Yönetmeliğin 4. maddesi, PCB içeren ekipmanla birlikte, aksi ispatlanmadıkça PCB içerme ihtimali bulunan ekipmanı da tanıma katar; 50 ppm'den fazla PCB içeren karışımlar da PCB sayılır. 8. madde bu ekipmanı elinde bulunduranlara bildirim, analiz ve etiketleme yükümlülüğü getirir. 10. madde analizlerin akredite ya da Bakanlıkça yetkilendirilmiş laboratuvarda yapılmasını ister. 5. madde ise PCB'li parçaların çevre lisanslı tehlikeli atık bertaraf tesislerinde bertaraf edileceğini söyler.
Uygulamadaki sonucu şu: Yağlı bir trafonun yağını kendiniz boşaltmayın, gövdesini kesmeyin. İçinde yağ bulunan trafoyu almıyoruz; bu ekipmanın yolu analizden ve lisanslı tesisten geçer. Yağı usulüne göre alınmış ve PCB içermediği belgelenmiş bir trafonun metal kısmı için belgeyi ve fotoğrafı gönderin, telefonda konuşalım.
Sıkça Sorulan Sorular
Yanmış motorun sargısı yine bakır sayılır mı?
Evet, yanma iletkenin cinsini değiştirmez; yanmış bir motordaki bakır sargı yine bakırdır. Ancak kararmış, kırılgan tel ile temiz sargı aynı sınıfa girmez. İkisini ayrı torbalarda tutarsanız karışma olmaz ve değerlendirme kolaylaşır.
Çalışan bir motoru hurdaya vermek mantıklı mı?
Çoğu zaman değil. Etiketi okunan, sargısı sağlam ve çalışan bir motor ikinci el olarak hurda değerinden fazlasını edebilir. Önce ikinci el alıcı arayın; motoru hurdaya vermek geri dönüşü olmayan bir karardır. Biz motorları yalnız hurda olarak değerlendiriyoruz.
Sargı çıkınca kalan sac paketini ne yapmalı?
Silisyumlu sac paketi demir grubundadır. Gövdeden ayrılabiliyorsa demirle, ayrılamıyorsa gövdeyle birlikte teslim edin. Oluklarda sargı artığı kalmamasına dikkat edin; orada unutulan bakır, demirle birlikte gider.
Birden fazla motorunuz ya da eski bir tezgâhınız varsa teslim için gereken bilgileri makine, tezgâh ve motor hurdası sayfasında sıraladık.
