Bir hurda metalin yolculuğu: apartmandan çelikhaneye

Apartmanınızdan çıkan bir demir parça önce bir hurdacıya gider. Orada metal türüne ve sınıfına göre ayrılır, preslenir ya da kesilir, sonra bir çelikhaneye ya da metal ergitme tesisine satılır. Çelikhanede elektrik ark ocağında eritilir ve kütüğe, oradan inşaat demirine ya da profile dönüşür. Türkiye'de çelik üretiminin yüzde 70'i bu ocaklarla yapıldığı için, kapınızdan çıkan hurda zincirin ilk halkasıdır.

Zincir hangi duraklardan oluşuyor?

Bir hurdanın yolculuğunu beş durakta anlatabiliriz. Her durakta hurdanın değeri, bir önceki durakta ne kadar iyi ayrıldığına bağlıdır.

Evden çıkan hurda ilk nereye gider?

İlk durak çoğu zaman bir hurdacının deposudur. Burada malzeme tartılır ve tür tür ayrılır. Bir kalorifer peteği, bir çamaşır makinesi gövdesi, bir balkon korkuluğu ve bir kombi aynı gün gelebilir. Ama her birinin gideceği yer farklıdır: petek dökümse dökümle, sac gövde sacla birlikte gider. Kombinin içindeki bakır eşanjör ve pirinç bağlantılar ise demirden çok farklı bir yola çıkar.

Bu yüzden ilk ayrım, zincirin geri kalanını belirler. Bakır, demir hurdasının içinde kalırsa bir daha ayrılması zordur. Akdeniz Demir ve Demir Dışı Metaller İhracatçıları Birliği'nin 2024 tarihli hurda raporu da bakırı, çelikteki demirden ayrılması son derece zor elementler arasında sayıyor. Çelikhanenin bakır içeren hurdayı istememesinin, hurdacının da bu yüzden bakırı titizlikle ayırmasının nedeni budur.

Ayrım ve hazırlıkta ne yapılıyor?

Depoda yapılan iş iki başlıkta toplanır: sınıflandırma ve boyutlandırma.

Sınıflandırma

Demir hurda kalınlığına ve kaynağına göre gruplanır: kalın profil ve kiriş, ince sac, döküm, talaş. Paslanmaz, kalitesine göre ayrı tutulur. Demir dışı metallerde bakır temiz ve karışık olarak, sarı ise musluk, vana ve talaş gibi gruplara ayrılır. Alüminyumda profil, döküm, levha ve jant ayrı değerlendirilir. Hangi grubun nasıl tanındığını demir hurda sınıfları yazısında anlattık.

Boyutlandırma

Ocağa girecek parçanın boyutu ve yoğunluğu önemlidir. İnce sac ve tel gibi hafif malzeme preste sıkıştırılarak balya yapılır. Uzun profil, boru ve kiriş makasla kesilir. Otomobil gövdesi ve beyaz eşya gibi karışık malzeme büyük tesislerde parçalanıp mıknatısla ayrılır. AKİB raporu da ayırmada mıknatıstan şirketlerin kendi geliştirdiği hassas ekipmanlara uzanan bir yelpaze kullanıldığını belirtiyor.

Çelikhanede hurdaya ne oluyor?

Demir ve çelik hurdanın son durağı çoğunlukla elektrik ark ocağıdır. Global Energy Monitor'ün tanımına göre bu ocak hurdayı, doğrudan indirgenmiş demiri ya da yüksek fırından gelen pik demiri hammadde olarak kullanır. Ocağa yüklenen malzeme, grafit elektrotlardan verilen yüksek gerilimli elektrik arkıyla eritilir.

AKİB raporu sonraki adımları şöyle sıralıyor: sınıflandırılan hurda küçük parçalara ayrılır ve 1.600 °C'yi aşabilen sıcaklıklarda eritilir. Sıvı çelik rafine edilip kalıplara dökülür, slab ya da kütük ara ürününe dönüşür. Bu ara ürünler haddelenerek inşaat demiri, profil ya da sac olur. Kentsel dönüşümde yıkılan bir binanın demiri, yolculuğun sonunda yeni bir binanın demiri olabilir.

Türkiye neden hurda ithal ediyor?

Türkiye'nin çelik sanayisi hurdaya dayanır. Dünya Çelik Birliği'nin (worldsteel) "World Steel in Figures 2025" yayınındaki tabloya bakınca, 2024 yılında ülkede üretilen ham çeliğin yüzde 70'inin elektrik ark ocaklarından geldiği görülüyor; toplam üretim aynı yıl için 36,9 milyon ton olarak verilmiş. Türkiye Çelik İhracatçıları Birliği'nin istatistik sayfasında ülkede 27 elektrik ark ocaklı, 11 indüksiyon ocaklı ve 3 bazik oksijen fırınlı tesis bulunduğu yazıyor.

Yurt içinde toplanan hurda bu talebi karşılamıyor. Aynı worldsteel yayınındaki demir hurda ticaret tablosuna göre Türkiye 2024'te 21,6 milyon ton demir hurda ithal etti, ihracatı ise 0,2 milyon tonda kaldı. Tablodaki ülkeler arasında en yüksek ithalat Türkiye'ye ait.

Tablodan çıkan sonuç şu: çelikhanelerin kullandığı hurdanın yaklaşık üçte biri yurt içinden geliyor ve 2024'ün ilk dokuz ayında yerli hurda tüketimi bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 32,1 arttı. Yurt içinde toplanan hurda arttıkça dışarıdan getirilmesi gereken miktar azalır.

Yerli hurdanın zincirdeki yeri ne?

AKİB raporu hurdayı ikiye ayırıyor. Birincisi üretim sırasında çıkan, az kirlenmiş ve tek yerde yoğun hacimde biriken hurda; rapor bunun daha değerli olduğunu yazıyor. İkincisi ömrünü tamamlamış eşya ve tesislerden gelen hurda; raporun deyişiyle bunun güvenli biçimde toplanıp çelik tesislerine taşınmasında önemli zorluklar var. Evden ve şantiyeden çıkan hurda bu ikinci gruba girer.

İkinci grubun değerini artırmanın yolu, zincirin başında ayırmaktır. Plastiği sökülmüş bir sandalye, betonu kırılmış bir demir, kılıfına göre ayrılmış bir kablo, depoda daha az işçilik ister ve çelikhaneye daha temiz ulaşır. Fiyatın da bu ayrıma göre şekillendiğini hurda fiyatlarının nasıl belirlendiğini anlattığımız sayfada açıkladık.

Bakır ve alüminyum hangi yoldan gider?

Demir dışı metallerin yolu çelikhaneden geçmez. Bakır ve sarı, bakır ve alaşım ergitme tesislerine, alüminyum ise alüminyum ergitme ve döküm tesislerine gider. Bu tesisler hurdanın bileşimine daha da duyarlıdır. Avustralya Alüminyum Konseyi'nin sayfası, bileşimi bilinmeyen ve kirlenmiş kullanılmış hurdanın birincil alüminyum izabe tesislerince genellikle kabul edilemediğini yazıyor.

Alüminyumu geri kazanmanın getirisi büyük. Aynı konsey, L.E.K. Consulting'in 2026 raporuna dayanarak alüminyum geri dönüşümünün birincil üretimin enerjisinin yaklaşık yüzde 5'ini kullandığını belirtiyor. Konsey ayrıca bugüne kadar üretilmiş alüminyumun yaklaşık yüzde 75'inin hâlâ kullanımda olduğunu aktarıyor. Profilin, jantın ve levhanın ayrı tutulmasının nedeni bu tesislerin kabul koşullarıdır; ayrıntılar alüminyum hurdası sayfamızda.

Bir metal kaç kez geri dönebilir?

AKİB raporu, çeliğin kalitesinden ödün vermeden sınırsız kez geri dönüştürülebildiğini yazıyor. Döngünün hızını belirleyen şey ise ürünlerin ömrü. Rapor, bir çelik ürününün ortalama ömrünün 40 yıl olarak tahmin edildiğini ve çeliğin üretimi ile hurdaya dönüşmesi arasında ciddi bir gecikme olduğunu belirtiyor. Aynı rapora göre worldsteel, dünyada yılda yaklaşık 650 milyon ton ömrünü tamamlamış hurda bulunduğunu tahmin ediyor; ancak bu miktar bugünkü çelik talebini karşılamaya yetmiyor.

Bu gecikmenin anlamı şu: bugün yıkılan binaların ve hurdaya ayrılan makinelerin içindeki çelik, onlarca yıl önceki üretimden geliyor. Hurdanın yetmediği yerde çelikhaneler ithal hurdaya ya da demir cevherine başvuruyor. Yerli hurdanın zincire eksiksiz ve temiz katılması, bu açığı daraltmanın en doğrudan yolu.

Sıkça Sorulan Sorular