Elektronik kart hurdası tek bir malzeme değildir. Cep telefonundan çıkan kart ile televizyonun güç kartı aynı torbaya girdiğinde, değerli metal oranı birbirinden çok farklı iki ürün karışmış olur. Bu yüzden kartları geldikleri cihaza göre ayrı tutmanızı, diskleri ve pilleri önceden ayırmanızı ve verinizi kendiniz yok etmenizi öneriyoruz. Elektronik kart hurdası alıyoruz; kartın hangi grupta değerlendirileceğini fotoğrafını görünce söylüyoruz.
Elektronik kart neyden oluşur?
Basılı devre kartı, cam elyafı ve reçineden yapılmış ince bir plakanın üzerine işlenmiş bakır yollardan oluşur. Plakanın üstüne entegreler, kondansatörler, soketler ve konnektörler lehimlenir. Hurda değerini belirleyen şey plakanın kendisinden çok bu bileşenler ve kaplamalardır: konnektör uçlarındaki ince altın tabaka, bazı parçalardaki gümüş ve paladyum, yolların ve bobinlerin bakırı.
Kaynaklardaki ortalamalar bu çeşitliliği açıkça gösteriyor. Kart geri dönüşümü üzerine bir patent metni, atık kartlarda kütlece yüzde 11 ile 35 arası bakır ve milyonda 200 ile 1.000 arası altın bulunduğunu yazıyor. Kart bileşimini derleyen bir bilimsel çalışma ise gümüş ve altın oranının son yıllarda düştüğünü, 1995 sonrasında bildirilen altın değerlerinin hep milyonda 1.000'in altında kaldığını, çoğunun milyonda 100'ün de altına indiğini aktarıyor. Kısacası yeni bir kart, aynı boydaki eski bir karttan daha az altın taşıyor.
Ppm ne demek? Kısa bir hesap
Kart hurdasında altın oranı genellikle ppm, yani milyonda bir birimiyle verilir. 1 ppm, bir ton kartta 1 gram demektir. Bu birimle küçük bir hesap yapalım:
- 100 ppm altın içeren bir ton kartta yaklaşık 100 gram altın vardır.
- Aynı oranda 1 kg kartta 0,1 gram, yani bir gramın onda biri bulunur.
- Evde ya da küçük bir tamirhanede biriken 5 kg kart, bu oranda yarım gram altın içerir; düşük gruptaki kartlarda bu miktar daha da azalır.
Hesap iki şeyi açıklıyor. Birincisi, kartın üzerindeki altını evde ayırmaya çalışmak hem tehlikeli hem boşunadır. İkincisi, kartı değerli kılan şey tek tek parçalar değil, aynı gruptan kartların büyük miktarda bir araya getirilip izabe tesisinde, yani metali eriterek ayıran tesiste işlenmesidir.
Hangi kart hangi gruba girer?
Geri kazanım tarafında kartlar değerli metal içeriğine göre gruplara ayrılır. Grupların sınırları kaynaktan kaynağa biraz kayıyor. Aşağıdaki tablo iki ayrı kaynağın sınıflamasını yan yana koyuyor; rakamlar ppm cinsinden altın içeriğidir ve yaklaşık aralıktır.
| Grup | Örnek kartlar | Kaynaklardaki altın içeriği | Neden ayrı tutulur? |
|---|---|---|---|
| Düşük | Televizyon, yazıcı, hesap makinesi kartları, güç kaynakları; ev ve ses-görüntü cihazlarının kartları | 100 ppm altı (patent metni); 10–30 ppm (bir geri dönüşüm firması) | Üzerinde trafo, iri kondansatör ve soğutucu gibi hacimli parçalar taşır. Üst gruba karışırsa onun oranını aşağı çeker. |
| Orta | Masaüstü ve dizüstü bilgisayar kartları; modem, router ve televizyon alıcı kutusu kartları | 50–150 ppm (bir geri dönüşüm firması) | Soket ve konnektör sayısı düşük gruptan fazladır, cep telefonu kartı kadar yoğun değildir. |
| Yüksek | Cep telefonu kartları; ağ ve telekom cihazlarının kartları | 200 ppm üstü (patent metni); 150–350 ppm (bir geri dönüşüm firması, cep telefonu) | Küçük hacimde yoğun bileşen taşır. Ayrı poşette durmazsa düşük grubun arasında kaybolur. |
Tablodan çıkan pratik kural basit: kartları cihaz türüne göre ayrı poşetlere koyun ve poşetin üstüne kaynağını yazın. "Televizyon", "bilgisayar", "telefon" gibi bir not, kartları görmeden önce bile konuşmayı kolaylaştırır.
Karta karışmaması gerekenler
- Soğutucular: Zaten ayrılmış kanatlı alüminyum soğutucuları kart poşetine koymayın; bunlar alüminyum hurdası tarafında değerlendirilir.
- Kasa ve sac parçalar: Bilgisayar kasası, sürücü gövdeleri ve vidalı sac braketler demir grubuna girer. Kartla aynı torbada tartılırsa kart grubunun ortalamasını düşürür.
- Kablolar ve trafolar: Güç kabloları ve bakır sargılı trafolar bakır ve kablo tarafında ayrı durmalıdır.
- Piller ve bataryalar: Anakart üzerindeki düğme pil, dizüstü ve telefon bataryaları kartla birlikte teslim edilmez. Bursa Büyükşehir Belediyesi, atık pillerin okul, muhtarlık, alışveriş merkezi ve metro istasyonu gibi noktalardaki pil kutularına bırakıldığını, bu kutuları ilçe belediyelerinin topladığını anlatıyor. Şişmiş bir bataryayı zorlayarak çıkarmaya çalışmayın.
- Diskler ve hafıza kartları: Bunlar ayrı bir konu, aşağıda anlatıyoruz.
Diskteki veri: teslimden önce ne yapmalısınız?
Hurdaya çıkan bir bilgisayarda en hassas şey metal değil, içindeki veridir. Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun "Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Rehberi" kurumlar için yazılmış olsa da ev kullanıcısına da yol gösteriyor. Rehberde ortam türüne göre önerilen yöntemler şunlar:
| Ortam | Rehberde geçen yöntem |
|---|---|
| Manyetik sabit disk | Çok güçlü bir manyetik alanla verinin okunamaz hâle getirilmesi ya da diskin eritme, toz hâline getirme, öğütme gibi yollarla fiziksel olarak yok edilmesi; yeniden yazılabilir ortamlarda üzerine en az yedi kez rastgele veri yazılması |
| SSD ve flash tabanlı diskler | Destekleniyorsa "block erase" komutu, desteklenmiyorsa üreticinin önerdiği yöntem. Üzerine yazma ya da manyetik bozma sonuç vermezse fiziksel yok etme |
| Cep telefonu hafızası | Telefonların çoğunda silme komutu bulunur ama yok etme komutu bulunmaz; bu yüzden rehberdeki genel yöntemlerden biri ya da birkaçı |
| USB bellek, hafıza kartı | Flash tabanlı ortamlardaki verinin bu ortamlara uygun yazılımla silinmesi |
Ev kullanıcısı için en kolay yol, diski bilgisayardan çıkarıp kendinizde tutmaktır. Çalışan bir diski vermek istiyorsanız önce üzerine yazma yazılımıyla silin. Çalışmayan bir diski silemezsiniz; böyle bir diski teslim etmek yerine saklamanızı öneriyoruz.
Mevzuat elektronik atığı nereye yönlendiriyor?
Elektronik eşyada temel metin, Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik'tir (Resmî Gazete 26.12.2022, sayı 32055). Yönetmeliğin 11. maddesi tüketiciye şu yükümlülükleri verir:
- Atık elektronik eşyayı diğer evsel atıklardan ayrı biriktirmek.
- Onu belediyenin sıfır atık toplama sistemine, atık getirme merkezine ya da dağıtıcıların, üreticilerin veya işleme tesislerinin kurduğu toplama noktalarına vermek.
- Kayıt dışı toplama yapanlara vermemek.
Aynı yönetmeliğin 10. maddesine göre yeni cihaz satan dağıtıcı, talep edilirse eş tipteki eski cihazı geri almak zorundadır; yeni ürün adrese teslim ediliyorsa eskisini aynı yerden, ek ücret istemeden alır. Satış alanı en az 400 m² olan mağazalar, dış boyutu 25 cm'den küçük atıklar için mor renkli toplama kutusu bulundurur. 12. madde ise elektronik atığı işleyen tesislerin Bakanlıktan çevre izin ve lisans belgesi almasını şart koşar.
Bursa'da bu yolun karşılıkları belli. Bursa Büyükşehir Belediyesi'nin sıfır atık sayfası, elektronik eşyaların ilçe belediyelerinin toplama noktalarına, atık getirme merkezlerine ya da bayi ve üretici toplama sistemlerine verilebileceğini yazıyor. Yıldırım'da Yiğitler Mahallesi'ndeki atık getirme merkezi, Nilüfer'de Alaaddinbey'deki merkez ve Osmangazi'de Demirtaş bölgesindeki tesis elektronik atık kabul eden noktalar arasında.
Bu nedenle bütün hâlindeki televizyon, bilgisayar ya da telefon için önce bu resmî kanalları öneriyoruz. Elinizde tamirhaneden ya da eski bir projeden kalmış, cihazından çoktan ayrılmış kartlar varsa bunları alıyoruz; sınıfını kartları görerek söylüyoruz. Kime verirseniz verin, çevre lisansını sorabilirsiniz; Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın e-izin sistemi firmaların izin ve lisanslarını sorgulamaya açıktır.
Teslime hazırlık listesi
- Diskleri, hafıza kartlarını ve SIM kartları çıkarın.
- Pilleri ve bataryaları ayırın, pil kutusuna götürün.
- Soğutucu, sac ve kabloyu kart poşetinin dışında tutun.
- Kartları cihaz türüne göre ayrı poşetlere koyup üzerine not yazın.
- Kartları kırmayın, yakmayın, aside ya da başka bir kimyasala sokmayın.
- Her poşetin yakından bir fotoğrafını çekin; bileşenler seçilebilsin.
Beyaz eşyanın içinden çıkan kontrol kartları için beyaz eşya hurdası yazımıza bakabilirsiniz. Elektronik hurdanın genel çerçevesi elektronik kart ve bilgisayar hurdası sayfasında duruyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Kartın üzerindeki altını evde ayırmak mantıklı mı?
Hayır. Yukarıdaki hesap, evde biriken kartlardaki altının çoğu zaman bir grama bile ulaşmadığını gösteriyor. Dünya Sağlık Örgütü, asit banyosu, açıkta yakma ve ısıtma gibi kayıt dışı yöntemlerin havaya, toprağa ve suya zehirli kirleticiler bıraktığını vurguluyor. Atık Yönetimi Yönetmeliği de atığın toplanması ve geri kazanımını izinli ya da lisanslı tesislere bırakıyor.
Bozuk telefonu kartını çıkarmadan teslim edebilir miyim?
Bütün hâlindeki telefon, yönetmeliğe göre elektronik atık toplama noktalarına, bayiye ya da atık getirme merkezine verilir. Vermeden önce SIM ve hafıza kartını çıkarın, cihazı sıfırlayın. KVKK rehberi, telefonların çoğunda silme komutu bulunduğunu ama tam yok etme komutu bulunmadığını hatırlatıyor; çok hassas veri taşıyan bir telefon için bunu göz önünde bulundurun.
Kaç kilo kart biriktirdikten sonra aramalıyım?
Kart için sabit bir eşik yazmıyoruz. Önce hangi cihazlardan çıktığını ve yaklaşık ağırlığını öğrenmek istiyoruz, çünkü bir torba telefon kartı ile aynı ağırlıkta televizyon kartı çok farklı şeyler anlatır. Fotoğrafı ve tahmini kiloyu gönderdiğinizde koşulu telefonda konuşuyoruz.
Kartlarınızın fotoğrafını ve yaklaşık ağırlığını iletişim sayfasındaki kanallardan gönderebilirsiniz.
